वाराणसीनगरम्, १४ जूनमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य वाराणसी-जनपदे स्थिते काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालये आयोजितस्य विज्ञान-भारत्याः सप्तम-राष्ट्रीय-अधिवेशनस्य द्वितीय-दिवसे रविवासरे प्रथम-सत्रे राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-सङ्घस्य सह-सरकार्यवाहः डॉ.कृष्ण-गोपालः ‘भारतस्य विज्ञान-परम्परा : पौराणिक-कालात् आधुनिककालपर्यन्तम्’ इति विषये स्वविचारान् प्रस्तुतवान्।

तेन उक्तं यत् भारतस्य वैज्ञानिक-इतिहासः तावत् प्राचीनः अस्ति यावत् तस्य सांस्कृतिक-इतिहासः। भारतीय-ज्ञान-परम्परायां विज्ञानम् अध्यात्मं च परस्परं पूरकौ स्तः। विश्वस्य प्राचीनतमा जीविता नगरी काशी अस्ति, यत्र अद्यापि सहस्रवर्ष-पुरातनाः सांस्कृतिक-ज्ञान-परम्पराः जीवन्त-रूपेण विद्यमानाः सन्ति। भारतीय-चिन्तने विज्ञानं केवलं प्रयोगशालासु सीमितं नास्ति, अपितु सङ्गीतम्, नृत्यम्, व्याकरणम्, आयुर्वेदः, गणितम्, दर्शनं च सहिताः समस्ताः ज्ञान-विधयः विज्ञानस्य व्यापक-स्वरूपस्य अङ्गानि सन्ति।

डॉ. कृष्ण-गोपालः अवदत् यत् भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः मूल-उद्देश्यं लोक-मङ्गलं, प्रकृति-संरक्षणं तथा मानव-कल्याणं च आसीत्। महेन्द्रलाल-सरकार-महोदयेन १८७६ तमे वर्षे स्थापितायाः भारतीय-विज्ञान-परिषदः १५० वर्षाणि शीघ्रमेव पूर्णानि भविष्यन्ति। एषा यात्रा धैर्यस्य, लग्नतायाः तथा कर्मठतायाः प्रतीका अस्ति। भारतीयं ज्ञानं सार्वभौमिकम् अस्ति, तस्य उद्देश्यं केवलं धनोपार्जनं नास्ति।

सह-सरकार्यवाहेन महेन्द्रलाल-सर्वकारः, जगदीशचन्द्र-बोसः, सी.वी.-रमणः, शान्तिस्वरूप-भटनागरः, विक्रम-साराभाई, सतीश-धवनः, ए.पी.जे.-अब्दुल-कलामः, जी.एन.रामचन्द्रन्, अन्ना-मणिः, आत्मारामः तथा येल्लाप्रगड-सुब्बारावः इत्यादीनां वैज्ञानिकानां जीवन-प्रसङ्गानाम् उल्लेखः कृतः। तेन उक्तं यत् भारतीय-वैज्ञानिकाः सीमित-संसाधनेष्वपि विश्वस्तरीयाः उपलब्धीः प्राप्तवन्तः। एतेषां वैज्ञानिकानां जीवनं केवलं अनुसन्धानैः आविष्कारैश्च सीमितं नासीत्, अपितु राष्ट्र-निर्माणेन, नैतिकतया, दल-भावनया तथा समाज-सेवया अपि प्रेरितम् आसीत्।

तेन बलपूर्वकम् उक्तं यत् विज्ञानं मानवतायाः कल्याणस्य साधनं भवेत्, अतः तस्य भारतीय-ज्ञानेन, नैतिक-मूल्यैः तथा लोकहित-भावनया सह सम्बद्धता आवश्यकी। विज्ञानम् अस्मभ्यम् उन्नतिं ददाति, अध्यात्मं तु गाम्भीर्यम् प्रददाति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan