सूर्य संक्रांतेः पुरुषोत्तम मासस्य च समापनस्य दुर्लभ संयोगे लक्षं श्रद्धालवःअकुर्वन् स्नान-दानम्

भाेपालम्, 15 जूनमासः (हि.स.)। ज्येष्ठ अधिकमासस्य पुरुषोत्तममासस्य अन्तिमदिने सोमवासरे सोमवती अमावास्या सूर्यसंक्रान्तिः तथा अमृतसिद्धियोगस्य दुर्लभ महासंयोगः सम्पूर्णं मध्यप्रदेशं श्रद्धाभक्त्योः वर्णेन रञ्जितवान्। उज्जयिन्याः पवित्रायाः शिप्रानद्याः आरभ्य नर्मदातटं चित्रकूटस्य मन्दाकिनी नदीं तथा बांदकपुरस्य जागेश्वरधामपर्यन्तं लक्षशः श्रद्धालवः स्नानं दानं तर्पणं पूजार्चनां च कृत्वा पुण्यलाभम् अर्जितवन्तः। प्रदेशस्य प्रमुखतीर्थस्थलेषु प्रातःकालात् एव कुम्भसदृशाः स्थितयः दृष्टाः। प्रशासनस्य सुरक्षा जनसमूह नियन्त्रणाय च विशेषव्यवस्थाः कर्तव्याः अभवन्।

धर्माचार्याणां मते बहुवर्षाणां पश्चात् एषः दुर्लभः संयोगः जातः यदा सोमवती अमावास्या अमृतसिद्धियोगः पुरुषोत्तममासस्य समापनम् तथा सूर्यस्य मिथुनराशौ प्रवेशः एकस्मिन् एव दिने अभवत्। धार्मिकमान्यतायाः अनुसारं अस्मिन् दिने कृतं स्नानं दानं जपः तपः श्राद्धं पितृतर्पणं च बहुगुणं अधिकं फलप्रदं भवति।

उज्जयिन्याः रामघाटे सोमकुण्डे च कुम्भसदृशं दृश्यं धर्मनगऱ्यां उज्जयिन्यां सोमवासरे प्रातः ब्रह्ममुहूर्तात् एव श्रद्धालूनां महासमूहः समागतः। शिप्रानद्याः रामघाटे दत्तअखाडा घाटे सोमकुण्डे च सहस्रशः श्रद्धालवः श्रद्धया निमज्जनं कृतवन्तः। घाटेषु हर हर महादेव जय श्रीमहाकाल इति जयघोषाः प्रतिध्वनिताः। श्रद्धालवः स्नानानन्तरं पितृणां निमित्तं तर्पणं श्राद्धं दानपुण्यं च कृतवन्तः। घाटेषु पण्डितैः विधिविधानपूर्वकं पूजनं कारितम्। अधिकमासस्य समापनकारणेन अस्मिन् समये श्रद्धालूनां संख्या सामान्यदिनानाम् अपेक्षया बहुगुणा अधिका आसीत्।

महाकालेश्वरमन्दिरे हरसिद्धिमन्दिरे कालभैरवमन्दिरे तथा अन्येषु प्रमुखमन्दिरेषु दर्शनार्थिनां दीर्घाः पङ्क्तयः आसन्। प्रातःकालात् एव मन्दिरपरिसराः भक्तैः पूर्णाः आसन्। ज्योतिषाचार्यः पण्डित अमर डिब्बेवाला इत्यस्य अनुसारम् अमृतसिद्धियोगस्य सोमवती अमावास्यायाः च अयं महासंयोगः अत्यन्तं दुर्लभः अस्ति। अस्मिन् दिने कृतानां धार्मिकानुष्ठानानां फलं बहुगुणं वर्धते।

नर्मदापुरे नर्मदातटे त्रिंशत्सहस्राधिकैः श्रद्धालुभिः स्नानं कृतम्। नर्मदापुरे सेठानीघाटसहितेषु नर्मदायाः प्रमुखघाटेषु प्रातः पञ्चवादनात् एव श्रद्धालूनां समागमः आरब्धः। तावत्कालपर्यन्तं प्रायः त्रिंशत्सहस्राधिकाः श्रद्धालवः नर्मदास्नानं कृतवन्तः। सेठानीघाटे विवेकानन्दघाटे गोंदरीघाटे पर्यटनघाटे च श्रद्धालवः स्नानानन्तरं नर्मदापूजनं दीपदानं दानपुण्यं च कृतवन्तः। भोपाल विदिशा बैतूल छिन्दवाडा तथा महाराष्ट्रस्य नागपुरतः अपि बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः आगतवन्तः। रविवासरस्य रात्रेः आरभ्य एव घाटेषु भजनकीर्तनं जागरणकार्यक्रमः च प्रवर्तमानः आसीत्। श्रद्धालवः सम्पूर्णां रात्रिं भक्तिगीतैः सह यापितवन्तः प्रातः स्नानं कृत्वा पुण्यम् अर्जितवन्तः। श्रद्धालूनां सुरक्षार्थं पुलिस होमगार्ड राजस्वकर्मचारिणः जलनिमज्जकाः च नियुक्ताः आसन्। घाटेषु निरन्तरम् उद्घोषणया जनाः गम्भीरजले गन्तुं निषिद्धाः।

चित्रकूटे पञ्चलक्ष श्रद्धालूनां आगमनस्य अनुमानम् मन्दाकिन्यां श्रद्धानिमज्जनम्। सतनाजनपदस्य धर्मनगऱ्यां चित्रकूटे सोमवती अमावास्यायां लक्षशः श्रद्धालवः मन्दाकिनीनद्यां स्नानं कृतवन्तः। रामघाटे कामतानाथमन्दिरे पञ्चकिलोमीटर परिक्रमामार्गे च श्रद्धालूनां महाजनसमूहः दृष्टः। देशस्य विभिन्नराज्येभ्यः आगताः श्रद्धालवः भगवान् कामतानाथस्य परिक्रमां कृत्वा कुलस्य सुखसमृद्धेः कामनाम् अकुर्वन्। सम्पूर्णः चित्रकूटप्रदेशः श्रीराम कामतानाथस्वामिनः जयघोषैः गुंजितः।

प्रशासनेन चत्वारः पञ्चलक्षपर्यन्तं श्रद्धालूनाम् आगमनस्य सम्भावनां दृष्ट्वा विशेषसुरक्षाव्यवस्था कृता। सम्पूर्णे मेलाक्षेत्रे सीसीटीवी यन्त्रैः निरीक्षणं कृतम्। अतिरिक्त पुलिस अधीक्षक प्रेमलाल कुर्वे इत्यस्य नेतृत्वे पुलिसबलं द्वादश थानाध्यक्षाः द्विशतपञ्चाशदधिकाः जवानाः द्वे एसएएफ कम्पन्यौ तथा एसडीईआरएफ दलं च नियुक्तम्। घाटेषु मोटरनौकाः जीवनरक्षक उपकरणानि च उपलब्धानि कृतानि।

बड़वानी जनपदस्य प्रसिद्धे राजघाटस्थिते रोहिणीतीर्थे सहस्रशः श्रद्धालवः मातुः नर्मदायां स्नानं कृत्वा सूर्याय अर्घ्यम् अर्पितवन्तः। प्रातः ब्रह्ममुहूर्तात् एव घाटेषु भक्तानां समूहः समागतः। महिलाः पीपलवृक्षस्य परिक्रमा कृत्वा सूत्रं बद्धवन्त्यः परिवारस्य कल्याणाय मनोकामनापूर्तये च प्रार्थनां कृतवन्त्यः। घाटेषु भजनैः शङ्खनादैः धार्मिकानुष्ठानैः च सम्पूर्णं वातावरणं भक्तिमयं जातम्।

श्रद्धालवः स्नानानन्तरम् अन्नं वस्त्रं फलानि दक्षिणां च दत्तवन्तः। अनेके जनाः पितृणां शान्त्यर्थं तर्पणमपि कृतवन्तः। पुलिस जलनिमज्जकाः एसडीआरएफ दलं च सुरक्षाव्यवस्थां वहन्तः आसन्। घाटेषु स्त्रीपुरुषाणां कृते पृथक् स्नानव्यवस्था कृता।

दमोहजनपदस्य प्रसिद्धे जागेश्वरधाम बांदकपुरे सोमवती अमावास्यायां प्रातः चतुर्वादने मन्दिरस्य कपाट उद्घाटिते एव श्रद्धालूनां दीर्घाः पङ्क्तयः आरब्धाः। प्रातः सार्धाष्टवादनपर्यन्तं दशसहस्राधिकाः श्रद्धालवः दर्शनं कृतवन्तः। मन्दिरप्रबन्धनेन जनसमूहं दृष्ट्वा गर्भगृहप्रवेशः निषिद्धः कृतः। श्रद्धालवः बहिः एव जलार्पणं कृत्वा भगवान् जागेश्वरनाथस्य दर्शनं कृतवन्तः।

सम्पूर्णे दिने एकलक्षाधिक श्रद्धालूनाम् आगमनस्य सम्भावना व्यक्ता। सुरक्षाव्यवस्थायै पञ्च थाना क्षेत्राणां पुलिसबलम् अतिरिक्त जवानाः पञ्चाशदधिकाः सीसीटीवी यन्त्राणि च स्थापितानि। मन्दिरन्यासस्य अनुसारं पुरुषोत्तममासे आगता सोमवती अमावास्या भगवान् शिवस्य आराधनाय अत्यन्तं शुभा मन्यते। अतः प्रदेशस्य विभिन्नजनपदेभ्यः बहुसंख्यकाः भक्ताः अत्र समागताः।

ग्वालियरे अमृतसिद्धियोगेन पर्वणः महत्त्वं वर्धितम्। ग्वालियरस्य ज्योतिषाचार्याः अस्याः सोमवती अमावास्यायाः दशकेषु एकवारं भवितुं शक्यं दुर्लभसंयोगं कथितवन्तः। पण्डित दयानन्द शर्मा इत्यस्य अनुसारम् अमृतसिद्धियोगः मृगशिरा नक्षत्रं पुरुषोत्तममासस्य समापनं च अस्य विशेषतां वर्धयन्ति। अस्मिन् दिने पितृतर्पणं श्राद्धं जपः तपः दानं च कृत्वा विशेषं पुण्यं प्राप्यते। तण्डुल दुग्ध शर्करा तथा श्वेतवस्तूनां दानं चन्द्रस्य अनुग्रहप्रदं मन्यते।

अस्य धार्मिक महासंयोगस्य मध्ये सोमवासरे मध्याह्ने द्वादशवादनद्वात्रिंशन्मिनिटे सूर्यः वृषभराशेः निर्गत्य मिथुनराशौ प्रविष्टः। ज्योतिषीयदृष्ट्या एषः महत्त्वपूर्णः परिवर्तनः मन्यते। धर्माचार्याणां मते संक्रान्तिकाले स्नानदानपूजानां विशेषं महत्त्वं भवति।

किमर्थं विशेषा एषा सोमवती अमावास्या।सोमवती अमावास्या तथा सोमवासरस्य दुर्लभः संयोगः।पुरुषोत्तम अधिकमासस्य अन्तिमः दिवसः।अमृतसिद्धियोगस्य निर्माणम्सूर्यस्य मिथुनराशौ प्रवेशः।पितृतर्पण दान श्राद्धादीनां कृते श्रेष्ठः मुहूर्तः।नर्मदा शिप्रा मन्दाकिनी नदिषु स्नानस्य विशेषं महत्त्वम्।

धर्माचार्याणां मतानुसारं अस्मिन् महासंयोगे श्रद्धया विधिविधानपूर्वकं कृतैः स्नान दान जप तप तर्पणादिभिः अनेकजन्मनाम् पुण्यलाभः भवति। एतदेव कारणम् यत् सोमवासरे मध्यप्रदेशस्य प्रमुखतीर्थस्थलेषु श्रद्धायाः अभूतपूर्वः जनसागरः दृष्टः।

--------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani