-गिरीश्वर मिश्रः

अद्यतनस्य डिजिटलयुगस्य तीव्रव्यस्तजीवनस्य च मध्ये वयं स्वयमपि वस्तूनां संमर्दे स्थितान् अनुभवामः। तस्मिन् समूहे वयं शनैः शनैः लुप्यमानाः स्मः तथा कदाचित् स्वात्मानमपि परिचेतुं कठिनता जायते। घटनानां द्रुतगामी प्रवाहः एवं जातः यत् अस्माकं जीवनस्य प्रतिक्षणं किञ्चित् नूतनं पुरातनं च संयोजयति तथा वयं सर्वे परिवर्तनजनितेन तनावेन संघर्षं कुर्मः। एतादृशे समये यदा कदाचित् स्वभावम् अवगन्तुं प्रयतामहे तदा स्वात्मानं महत्याः जटिलसंरचनायाः समक्षं पश्यामः, यस्याम् मनः शरीरं च स्तः, यौ चिन्तनस्य कर्मणश्च दायित्वं निर्वहतः। एषा संरचना जटिला सती अपि सहजा अस्ति, यतः तस्याः सर्वे अवयवाः सामञ्जस्येन लयेन च कार्यं कुर्वन्ति। अपि च ते परस्परनिर्भरत्वात् अन्योन्यपूरकाः अपि सन्ति।

कथा अत्रैव न समाप्ता भवति, यतः एषा संरचना क्रियाशीला अस्ति। सा जैविकोपकरणवत् कार्यं करोति तथा निरन्तरं सृजनकार्ये प्रवर्तते। अत एव शरीरं प्रमुखं वा आद्यसाधनं वा मन्यते। महाकविकालिदासस्य शब्देषु “शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्” इति स्मर्यते। गोस्वामिना तुलसीदासेन तत् साधनधाम इति कथितम्, यत् मोक्षस्य अर्थात् सर्वदुःखनिवृत्तेः साधनं भवति। इतिहासः साक्षी अस्ति यत् मनुष्यस्य कर्तृत्वस्य सीमा नास्ति, किन्तु तदर्थं मनसः शरीरस्य च सम्यक् समन्वयः आवश्यकः भवति।

वस्तुतः मनः शरीरं च मिलित्वा यत्किञ्चिदपि सृजनस्य अवसरं ददाति तत् अपूर्वं भवति। मनसि उद्भूतैः विचारैः या यात्रा आरभ्यते सा शब्दानां कर्मणां च माध्यमेन गत्वा विविधोत्पादरूपेण भौतिकजगति मूर्तस्वरूपं धारयति। अस्यां निर्मीयमाणायां सृष्टौ अस्माकं नित्यं सम्पर्कः भवति। ततः वयमपि परिवर्तामहे, अस्माकं जगच्च परिवर्तते। अयं क्रमः निरन्तरं प्रवहति। यथार्थतया वदेम चेत् एषा गतिशीलता एव जीवनस्य लक्षणम् अस्ति। सा एकतः अवस्था अपि अस्ति, अपरतः प्रगतेः विकासस्य च यात्रायाः दिङ्प्रदर्शिका अपि अस्ति। सा एव मार्गः, सा एव पाथेयम्।

यदा उक्तं भवति “धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्” अर्थात् धर्मस्य, अर्थस्य, कामस्य, मोक्षस्य च एतेषां चतुर्णां पुरुषार्थानां कृते आरोग्यमेव श्रेष्ठमूलम् अस्ति, तदा तेन अस्यैव विषयस्य संकेतः कृतः यत् मनसः शरीरस्य च समन्वयलयः अविच्छिन्नः तिष्ठेत्। आरोग्यं तन्नाम निरोगित्वं, विकारेभ्यः मुक्तावस्था च। एष एव अस्माकं स्वभावः, तस्य संरक्षणं च प्रत्येकस्य प्राणिनः कर्तव्यम्। प्रकृत्या जीवनव्यवस्था एवं विनिर्मिता, किन्तु अद्य अस्य लयस्य संरक्षणं कठिनं जातं, यतः स्वाभाविकजीवनपद्धतेः मार्गे बहवः विकाराः अवरोधकरूपेण उपस्थिताः सन्ति। विकाराः बाधकाः भवन्ति तथा अग्रे गन्तुं निरोद्धुं समर्थाः भवन्ति। ते अस्माकं शक्तेः ऊर्जायाश्च अपव्ययं कुर्वन्ति। यदा अस्माकं ध्यानं स्वलक्ष्यात् विचलति तदा वयं सम्यक् कार्यं कर्तुं न शक्नुमः।

अद्यतनस्य तीव्रतया डिजिटलीकृतस्य युगस्य मध्ये बालकाः वृद्धाश्च सर्वे प्रायः ध्यानविक्षेपस्य समस्यां कथयन्ति। तेषां चित्तं स्थिरं न भवति। तस्य परिणामतः किमपि कार्यं सम्यक् सम्पन्नं न भवति तथा स्मृतिशक्तिरपि शनैः शनैः दुर्बला भवति। अपरतः सर्वेषाम् अनुभवः अस्ति यत् ध्यानावस्थितेन दत्तचित्तेन च एव किमपि कार्यं सिद्ध्यति। “ध्यानं दातुम्” इत्यस्य तात्पर्यं किञ्चित् अन्यत् नास्ति, अपितु स्वचेतनायाः सततप्रवाहस्य एकस्यां दिशि नियमनम् एव। वयं कस्यचित् वस्तुनः, व्यक्तेः अथवा घटनायाः उपरि ध्यानं केन्द्रीकरोमः। तदर्थं स्वयमेव आत्मनि कार्यं करणीयम्। स्वोद्धाराय स्वयमेव उत्थातव्यं भवति। “उद्धरेदात्मनात्मानम्” इति। एतदर्थं वस्तुभ्यः पृथक् भूत्वा साक्षिभावस्य ग्रहणम् आवश्यकं भवति।

सामान्यतः अनुभवः अयमेव यत् बाह्यजगतः चमत्कारमयी प्रभा अस्मान् अत्यन्तम् आकर्षयति। किन्तु तस्याम् दिशि अतिशयेन प्रवृत्तिः कस्यचित् एकस्य विचारस्य वस्तुनः वा उपरि ध्यानस्य केन्द्रीकरणे विघ्नं जनयति। बाह्यजगत् यत् वयं स्थूलसत्यं वस्तुनिष्ठसत्यं वा मन्यामहे, तदेव परमसत्यमिति स्वीकुर्वतः अस्माकं मनः तेन सत्येन सह अधिकाधिकं सम्बद्धं भवति। तस्य आकर्षणेन बद्धः मनुष्यः स्वात्मानं तस्मिन्नेव द्रष्टुं ज्ञातुं च प्रयतते। तस्मात् उत्पद्यमाना आसक्तिः अस्माकं स्वकीयां प्रज्ञां मौलिकपरिचयं च संशयग्रस्तं करोति तथा वयं सन्देहाकुलाः भवामः।

बाह्याकर्षणस्य पराकाष्ठा तदा भवति यदा द्रष्टा दृश्ये एव विलीनः भवितुम् उत्सुकः भवति। इच्छुकस्य तीव्रा इच्छा इष्टवस्तुना सह एकत्वं प्राप्तुम् आतुरा भवति। व्यापकः परिचयः शनैः शनैः संकुचितः सन् वस्तुनि एव समाविशति। परन्तु वस्तु तु अन्ततः वस्तु एव भवति। तथापि तस्या आसक्त्या प्रदत्तं महत्त्वं तादृशं भवति यत् तस्याः समक्षं सर्वम् अन्यत् मिथ्येव प्रतीतं भवति। तीव्रभ्रमः कदाचित् सत्यादपि अधिकं प्रभावं स्थापयितुं शक्नोति तथा च मनुष्यं किमपि कर्तुं प्रेरयितुं समर्थः भवति।

सम्पूर्णतया अवलोकयामः चेत् अन्तर्जगतः बाह्यजगतश्च सह सम्यक् सामञ्जस्यस्थापनम्, उचितरूपेण सम्बन्धस्थापनं च, अद्यतनकाले महान् आव्हानरूपेण दृश्यते। अद्य विश्वस्य सर्वत्र मनोरोगिणां सङ्ख्यायां तीव्रा वृद्धिः अभिलेखिता दृश्यते। एतादृशे सति योगशास्त्रं तस्य साधना च अत्यन्तमहत्त्वपूर्णे भवतः।

योगस्य सामान्यः अर्थः संयोजनम् अथवा संयोगः अस्ति। किन्तु सर्वः संयोगः योगः न भवति। कदाचित् संयोगः आकस्मिकः भवति, कदाचित् जानन्नेव भवति। योगशास्त्रस्य मते योगः विशिष्टरीत्या सजागरूपेण कृतः संयोगः अस्ति। योगविद्यायाः आलोके अन्तर्जगतः बाह्यजगतश्च सह अस्माकं सम्बन्धः नूतनं ओजस्वि च स्वरूपं प्राप्नोति।

यमाः नियमाश्च नैतिकजीवनस्य प्रक्रियां निर्दिशन्ति। आसनानि शरीरस्य संरक्षणं तस्य क्षमतायाः संवर्धनं च कुर्वन्ति। प्राणायामः अस्माकं श्वासप्रश्वासयोः प्राणशक्तेश्च सम्यग्व्यवस्थापनं करोति। प्रत्याहारः बाह्यजगता सह विवेकपूर्णसम्बन्धस्य नियमनं करोति। धारणा ध्यानं समाधिश्च अन्तरङ्गयोगस्य अङ्गानि सन्ति, ये चेतनायाः परिष्कारं सम्भावयन्ति। अत एव महर्षिणा अरविन्देन उक्तं यत् “सम्पूर्णं जीवनमेव योगः”। सः योगं समग्रजीवनदर्शनरूपेण प्रस्तुतवान्। सर्वैः सह सम्यग्योगेन एव उत्तमजीवनं सम्भवति। तदर्थं बहुषु स्तरेषु आवश्यकतया पूर्वतयारी कर्तव्या भवति।

योगस्य यत् स्वरूपं महर्षिणा पतञ्जलिना व्यवस्थितरूपेण “योगसूत्रेषु” प्रतिपादितम्, तत् एतस्याः सज्जायाः आदर्शरूपं नकाशं वा अस्ति। “अष्टाङ्गयोगः” इति नाम्ना तेन अस्य निरूपणं कृतम्। तस्य अभिप्रायः अयम् आसीत् यथा शरीरं सर्वैः अङ्गैः मिलित्वा निर्मीयते, तथैव योगोऽपि अनेकैः पक्षैः समन्वितः भवति। यमः, नियमः, आसनम्, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च एतानि सर्वाणि मिलित्वा योगस्य पूर्णरचना भवति। तेषु कस्यचित् एकस्य अङ्गस्य, यथा केवलम् आसनस्य अथवा केवलं प्राणायामस्य, योगत्वेन ग्रहणं युक्तं न भवति। तादृशी धारणा अपूर्णा, असङ्गता, दिग्भ्रमकारिणी च भवेत्। खेदस्य विषयः अयं यत् अद्य एषः भ्रमः बहुधा प्रसृतः दृश्यते।

अस्माभिः एतत् स्मर्तव्यं यत् योगः आत्मनः नियमनस्य तादृशी पद्धतिः अस्ति या अस्मभ्यं स्वस्य वास्तविकस्वरूपस्य पुनः प्राप्तिं कारयति। योगमार्गे प्रवर्तमानाः वयं शनैः शनैः दृश्यं दृश्यरूपेण, आत्मानं च द्रष्टृरूपेण ज्ञातुम् आरभामहे। दृश्यस्य दृढबन्धनात् मुक्तिः सुलभा नास्ति। अस्माकं चञ्चलं मनः सर्वदा दृश्यवस्तुषु एव आकृष्यते। तस्मात् दृश्यात् मनसः पुनरावर्तनाय अर्थात् प्रत्याहाराय सजगप्रयत्नः अनिवार्यः भवति।

भगवद्गीतायाः मते तदर्थं गहनाभ्यासः आवश्यकः अस्ति तथा दृश्यविषयेषु आकर्षणस्य क्षयः अपि करणीयः। विषयैः सह व्यवहारः तु करणीयः, किन्तु विवेकपूर्वकमेव, न तु अन्धानुकरणेन। तेषु विषयेषु अनासक्तभावेन व्यवहारः कर्तव्यः। नेत्रे, कर्णौ, नासिका च स्वभावतः द्रष्टुं, श्रोतुं, घ्रातुं च कार्यं कुर्वन्ति। किन्तु किं पश्येम, किं शृणुयाम, किं वा घ्रायेयाम, कियत्पर्यन्तं च एतत् सर्वम् ज्ञानेन्द्रियाणां वा बाह्यविषयाणां वा अधीनं न भवेत्। जीवनं यान्त्रिकरीत्या न प्रवर्तेत।

अद्य यथा विपणिव्यवस्था अस्माकं आवश्यकतानां निर्धारणं करोति तथा च अस्मान् निर्देशयति, तत् सर्वेषाम् अनुभवे विद्यमानम्। भौतिकजगतः विषये अस्माकं ज्ञानस्य आविष्काराणां च प्रभावेण अद्य दृश्यजगत् अत्यन्तद्रुतगत्या परिवर्तमानं गतिशीलं च जातम्। तस्य दर्शनात् तेन सह सम्बन्धस्थापनात् च यः रोमाञ्चः जायते, सः अस्थायिनि दृश्ये सत्यानुभूतिमिव जनयति तथा तेन सह बन्धनं दृढतरं करोति।

आगामिनां नूतनदृश्यानां श्रृङ्खलायाः कल्पना तस्य अनित्यत्वं, अस्थायित्वं, मिथ्यात्वं च आवृणोति। योगशास्त्रे अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशश्च एते पञ्च क्लेशाः कथिताः सन्ति। अविद्या नाम अज्ञानम्, यत् अनित्यं नित्यरूपेण, अस्थायि स्थायिरूपेण च ग्राहयति। अस्मिता नाम स्वपरिचयस्थापनस्य तीव्रा लालसा। रागः आकर्षणम्, द्वेषः प्रतिकूलवस्तुषु वितृष्णा, अभिनिवेशः चिरजीवनस्य प्रबलाभिलाषा इति। एते सर्वे निरन्तरम् अशान्तिं जनयन्ति।

परन्तु अस्माकं विवशता एषा यत् दृश्यजगता सह बद्धाः सन्तः वयं तान् क्लेशान् क्लेशरूपेणापि न ज्ञातुं शक्नुमः, यतः ते उपरितः अत्यन्तप्रियाः मनोहराश्च प्रतीयन्ते। दृश्यजगतः विकराला विकटा च छाया अस्मासु शनैः शनैः प्रभुत्वं स्थापयति, यावत् वयं तस्मिन्नेव निमग्नाः भवामः। योगः एतस्य महारोगस्य उपचारः अस्ति, यः अस्मभ्यं स्वकीयां प्रज्ञां पुनः प्रत्यर्पयति। सः अस्मान् पुनः स्वस्वरूपे, अर्थात् द्रष्टृपदे, प्रतिष्ठापयति।

बाह्यविषयाणां प्रति आकर्षणस्य चरमावस्था तदा दृश्यते यदा द्रष्टा दृश्येन सह पूर्णतया एकीभवितुम् इच्छति। इच्छुकस्य तीव्रा कामना इष्टवस्तुना सह एकत्वं प्राप्तुम् उद्युक्ता भवति। व्यापकः आत्मपरिचयः शनैः शनैः संकुचितः सन् वस्तुविशेषे एव विलीयते। वस्तु तु अन्ततः वस्तु एव भवति, किन्तु तस्यां जनिता आसक्तिः तादृशं प्रभावं सृजति यत् तस्याः समक्षं अन्यत् सर्वं मिथ्येव प्रतिभाति। प्रबलभ्रमः कदाचित् सत्यात् अपि अधिकं शक्तिशाली भवति तथा मनुष्येण किमपि कारयितुं समर्थः भवति। अद्यतनकाले अपि एतादृशानि उदाहरणानि दृश्यन्ते, यत्र जनाः कृत्रिमबुद्ध्या निर्मिताभिः आभासिकप्रतिमाभिः सह अपि गाढसम्बन्धं स्थापयन्ति। एतेन ज्ञायते यत् भ्रमस्य प्रभावः कियान् भवितुम् अर्हति।

समग्रतया अन्तर्जगतः बाह्यजगतश्च मध्ये सम्यक् सन्तुलनस्य स्थापना, यथोचितसम्बन्धस्य निर्वाहश्च अद्यतनमानवजीवनस्य महान् आव्हानम् अस्ति। एतस्मिन् सन्दर्भे योगशास्त्रस्य महत्त्वम् अधिकं वर्धते। योगः केवलं शारीरिकव्यायामः नास्ति, अपितु आत्मबोधस्य, चित्तशुद्धेः, जीवनसन्तुलनस्य च विज्ञानम् अस्ति। सः मनुष्यं स्वस्य वास्तविकस्वरूपस्य बोधं कारयति तथा तं दृश्यजगतः मोहजालात् विमोचयति।

योगमार्गे गच्छन् साधकः शनैः शनैः ज्ञातुं आरभते यत् सः दृश्यवस्तूनां दासः नास्ति, अपितु तेषां साक्षी अस्ति। एषः बोधः एव तस्य जीवने नूतनदिशां प्रददाति। यदा मनुष्यः स्वात्मानं द्रष्टारूपेण ज्ञाति तदा सः विषयाणां मोहात् शनैः शनैः मुक्तिं प्राप्नोति। एषा मुक्तिः पलायनं नास्ति, अपितु विवेकपूर्णजीवनस्य आरम्भः अस्ति।

योगस्य साधना मनुष्यं बाह्यविषयेषु आसक्तेः स्थानात् सजगचेतनायाः स्थितिं प्रति नयति। तस्य फलस्वरूपं मनसः स्थैर्यं, बुद्धेः प्रसादः, चित्तस्य एकाग्रता, जीवनस्य सन्तुलनं च वर्धते। एतादृशी अवस्था एव वास्तविकम् आरोग्यम् अस्ति। एतदेव कारणं यत् भारतीयज्ञानपरम्परायां योगः केवलं साधनापद्धतिः न मन्यते, अपितु जीवनस्य समग्रदर्शनरूपेण स्वीकृतः अस्ति।

अतः अद्यतनस्य डिजिटलयुगस्य वेगवान् परिवर्तनशीलस्य च जीवनस्य मध्ये योगस्य आवश्यकता पूर्वकालात् अधिका अनुभूयते। योगः अस्मान् स्वात्मनि प्रतिष्ठापयति, अस्माकं विवेकं जागरयति, मनसः शरीरस्य च सम्यक् सामञ्जस्यं स्थापयति तथा च जीवनस्य वास्तविकार्थस्य बोधं कारयति। एतादृशेन प्रकारेण योगः केवलं स्वास्थ्यस्य साधनं नास्ति, अपितु समग्रमानवविकासस्य आधारः अस्ति।

लेखकपरिचयः

लेखकः महात्मा गांधी अन्ताराष्ट्रिय हिन्दी विश्वविद्यालयस्य वर्धानगरस्थितस्य पूर्वकुलपतिः अस्ति। सः भारतीयदर्शनस्य, संस्कृतेः, शिक्षायाः, समाजचिन्तनस्य च प्रतिष्ठितः विद्वान् मन्यते। भारतीयज्ञानपरम्परायाः, योगदर्शनस्य, सांस्कृतिकमूल्यानां, मानवविकासस्य च विषयेषु तेन अनेकाः महत्त्वपूर्णाः लेखाः ग्रन्थाश्च विरचिताः। भारतीयजीवनदृष्टेः, नैतिकमूल्यानां, आध्यात्मिकचेतनायाश्च प्रसारे तस्य उल्लेखनीयम् योगदानम् अस्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani