भागलपुरम्, 18 जूनमासः (हि.स.)।विलुप्तप्रायस्य राष्ट्रियजलचरजीवस्य डॉल्फिननाम्नः संरक्षणविषये अधुना प्रश्नाः उत्थापिताः सन्ति।

यद्यपि डॉल्फिनसंरक्षणस्य विषये जनजागरूकताविस्तारस्य उद्देश्येन बिहारराज्ये प्रतिवर्षं अक्टोबरमासस्य पञ्चमदिने डॉल्फिनदिवसः आचर्यते।

अस्य राष्ट्रियजलचरजीवस्य रक्षणार्थं सर्वे सम्भवप्रयत्नाः क्रियमाणाः सन्ति। पटनाविश्वविद्यालयपरिसरे गङ्गानद्याः तीरे भारतस्य प्रथमः राष्ट्रियडॉल्फिनअनुसन्धानकेन्द्रः स्थापितः अस्ति, यत्र गङ्गाडॉल्फिनस्य व्यवहारस्य संरक्षणस्य च विषये अनुसन्धानकार्यं क्रियते।

भागलपुरजनपदे सुल्तानगञ्जतः कहलग्रामपर्यन्तं गङ्गानद्याः प्रायः षष्टिकिलोमीटरपरिमितः प्रदेशः विक्रमशिलागाङ्गेयडॉल्फिनअभयारण्यमिति निर्मितः अस्ति। तत्र अवैधशिकारस्य मत्स्यग्रहणजालानां च विषये कठोरनिगरानी क्रियते।

केन्द्रीयसर्वकारः अपि प्रोजेक्टडॉल्फिननाम्ना परियोजनया बिहारराज्यं केन्द्रे निधाय तासां सङ्ख्यावृद्धये तथा च तासां निवासक्षेत्रस्य सुरक्षितप्रदूषणमुक्तनिर्माणाय कार्यं करोति। एतदतिरिक्तं बिहारसर्वकारः वाइल्डलाइफट्रस्टऑफइण्डियासंस्थायाः सहयोगेन तासां सुरक्षायै संरक्षणाय च स्थानीयमत्स्यजीविनः जागरूकान् करोति।

केन्द्रसर्वकारस्य नमामिगङ्गेयोजनायाः अन्तर्गतं गङ्गानद्याः प्रदूषणन्यूनतार्थं प्रयत्नाः क्रियन्ते, येन जैवविविधता स्थिरा तिष्ठेत् तथा च जलचरजीवानां सङ्ख्या वर्धेत। गङ्गाप्रहरी डॉल्फिनमित्राश्च अस्मिन् अभियाने सम्मिलिताः सन्ति। विश्वबैङ्कस्य राज्यवनविभागानां च साहाय्येन स्थानीयमत्स्यजीविनः युवकाः च प्रशिक्षिताः सन्ति तथा च डॉल्फिनमित्ररूपेण नियुक्ताः सन्ति, येन सङ्कटे पतितायै गङ्गाडॉल्फिन्यै समये साहाय्यं प्रदातुं शक्येत तथा च जनसामान्येषु संरक्षणविषये जागरूकता प्रसारयितुं शक्येत।

पर्यावरणविद् दीपककुमारः झुन्नू इति प्रसिद्धः वदति यत् सर्वकारेण क्रियमाणाः प्रयत्नाः किञ्चित्पर्यन्तं सफलाः अभवन्, अत एव तासां सङ्ख्या प्रायः स्थिरा वर्तते तथा च अवैधशिकारे अपि न्यूनता जाता अस्ति। सः वदति यत् गङ्गाडॉल्फिनं अन्यान् जलचरजीवान् वा तदैव रक्षितुं शक्नुमः यदा वयं गङ्गानदीं रक्षामः। तेन सह गङ्गानदीडॉल्फिनमञ्चस्य सर्वे हितधारकाः सम्यक् समन्वयेन सहकार्यं कुर्युः।

गाङ्गेयडॉल्फिनस्य संरक्षणस्य भागलपुरस्थितस्य डॉल्फिनअभयारण्यस्य विकासस्य च विषये प्रशासनिकशैथिल्यं निधेः उपयोगं प्रति च अधुना प्रश्नाः उत्थापिताः सन्ति। कथ्यते यत् डॉल्फिनअभयारण्यस्य एनओसीनाम्नः स्वीकृतिनिधौ कोटिशः धनराशिः सञ्चिता अस्ति, किन्तु विकासकार्याणि अद्यापि सञ्चिकाभ्यः बहिः न निर्गतानि।

नियमानुसारं अस्याः धनराशेः उपयोगः डॉल्फिनअभयारण्यस्य विकासाय स्थानीयपारिस्थितिकतन्त्रस्य उन्नत्यै च भवितुम् अर्हति स्म, किन्तु अद्यावधि अस्मिन् विषये किमपि ठोसपदक्षेपः न गृहीतः।

उल्लेखनीयम् अस्ति यत् गङ्गानदीडॉल्फिनः मत्स्यसमृद्धेषु अशान्तेषु गभीरजलप्रदेशेषु वर्धते तथा च मन्दप्रवाहयुक्तेषु क्षेत्रेषु निवसति। सन् २००९ तमे वर्षे एषः राष्ट्रियजलचरजीवः इति घोषितः आसीत्। अस्य ग्रासो निषिद्धः अस्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani