रमेशशर्मा

अयोध्यास्थिते विश्वविख्याते श्रीराम-जन्मभूमिमन्दिरे चढावस्य कथित-चौर्यविषये नवनवानि आरोपाणि प्रकाशं प्राप्नुवन्ति। न्यासस्य चतुर्षु पदाधिकरिषु नामनिर्दिष्टा प्राथमिकी अपि पञ्जीकृता अस्ति। न्यासस्य अनुरोधेन उत्तरप्रदेश-सर्वकारेण अन्वेषणार्थं विशेष-अन्वेषण-दलम् गठितम्। अन्वेषण-प्रतिवेदनानन्तरमेव ज्ञास्यते यत् वास्तवमेव आरोहणचौर्यं जातम् उत श्रद्धालूनाम् आस्थां विदीर्णुं कश्चन सुनियोजितः कुचक्रं प्रवर्तितम्।

एतेषां आरोपाणां विषये सर्वाधिकं मुखराः ते एव राजनैतिकनेतारः दृश्यन्ते ये पूर्वं राममन्दिरनिर्माणाभियानस्य समर्थकाः नासन्। विशेषतः काङ्ग्रेस-समाजवादी-पक्ष-आमआदमी-पक्षसम्बद्धाः नेतारः अस्मिन् विषये निरन्तरं वक्तव्यं ददति।

सामान्यतया ग्रहणकालः कतिपय-होरापर्यन्तमेव भवति। शनिमहादशा अधिकतमं सार्धसप्तवर्षाणि, राहुमहादशा च अष्टादशवर्षाणि यावत् भवति। किन्तु अयोध्यायाः श्रीरामजन्मस्थानमन्दिरे यः ग्रहणसदृशः क्लेशः प्रायः नवशतवर्षपूर्वम् आरब्धः, तस्य पूर्णनिवारणम् अद्यापि नाभवत्। युगानि परिवर्तितानि, शासनानि परिवर्तितानि, सल्तनत्-शासनम् आङ्ग्लशासनं च समाप्तम्, तथापि जन्मस्थानमन्दिरं लक्ष्यीकर्तुं प्रवृत्ता मनोवृत्तिः न परिवर्तिता। पूर्वं सैन्यैः आक्रमणैः, लुण्ठनेन, विध्वंसेन च मन्दिरं पीडितम्। अनन्तरं पुनर्निर्माणाय दीर्घः संघर्षः प्रवृत्तः। वंशा: व्यतीताः, किन्तु रामभक्तानां जिजीविषा न क्षीणा। कालान्तरं संघर्षस्य स्वरूपं परिवर्तितम्, किन्तु रामजन्मभूमिमुक्त्याः आन्दोलनं कदापि न निरुद्धम्।

१९४९ तमे वर्षे संघर्षस्य नूतनः अध्यायः प्रारब्धः। स्वजन्मस्थाने श्रीरामलला प्रकटितः, किन्तु तत्कालीनशासनस्य दृष्टिकोणः अनुकूलः नासीत्, अतः विधिवत् प्राणप्रतिष्ठा नाभवत्। ततः न्यायालयेषु याचिकाः समर्पिताः, देशस्य विभिन्नभागेभ्यः कारसेवकाः अयोध्यां समागच्छन्। गोलीप्रहाराः अभवन्, अनेकैः रामभक्तैः बलिदानानि दत्तानि, विवादितसंरचना अपि ध्वस्ता। अन्ते ९ नवम्बर् २०१९ दिवसे सर्वोच्चन्यायालयस्य ऐतिहासिकः निर्णयः प्रकाशितः। ५ फरवरी २०२० दिवसे भारतसर्वकारेण संसदः अनुमोदनेन श्रीरामजन्मभूमितीर्थक्षेत्रन्यासस्य गठनम् अभवत्। ५ अगस्त २०२० दिवसे प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदिनः उपस्थितौ भूमिपूजनम् अभवत्, तथा २२ जनवरी २०२४ दिवसे श्रीरामलला स्वजन्मस्थाने विधिवत् प्रतिष्ठापितः।

यदा एतत् प्रकरणं न्यायालये विचाराधीनम् आसीत्, तदा सर्वैः पक्षैः न्यायालयनिर्णयस्य स्वीकृतिः पूर्वमेव उद्घोषिता आसीत्। रामभक्ताः आशां कुर्वन्ति स्म यत् निर्णयानन्तरं सर्वे विवादाः समाप्ताः भविष्यन्ति, किन्तु तथैव नाभवत्। यथा भगवान् रामस्य वनवाससमाप्तेः अनन्तरमपि जीवनं निर्विघ्नं नासीत्, तथैव रामजन्मभूमिमन्दिरस्यापि स्थितिः अभवत्।

सर्वोच्चन्यायालये विचारणाकाले पुनः पुनः नूतनाः विषयाः प्रस्तुताः, येन निर्णये विलम्बः जातः। सम्भवतः भारतीयन्यायिकइतिहासे एतादृशं प्रथमं प्रकरणम् आसीत्, यस्मिन् निर्णयविलम्बनार्थमपि याचिकाः समर्पिताः। निर्णयानन्तरमपि विवादाः न विरमिताः। मन्दिरनिर्माणप्रक्रिया, न्यासस्य गठनम्, भूमिपूजनविधिः, मुख्ययजमानः, प्राणप्रतिष्ठायाः तिथिः, कतिपयशङ्कराचार्याणाम् अनुपस्थितिः, भूमिक्रयस्य मूल्यं च इत्यादिषु विषयेषु निरन्तरं प्रश्नाः उत्थापिताः। तथापि एतेषां विवादानां रामभक्तानां श्रद्धायां कश्चन प्रभावः नाभवत्। अद्यावधि पञ्चचत्वारिंशत्कोट्यधिकाः श्रद्धालवः श्रीरामललायाः दर्शनं कृतवन्तः।

अधुना चढावचौर्यस्य कथितः आरोपः द्विविधमाघातं जनयति—एकतः मन्दिर-प्रबन्धनस्य विश्वसनीयतायाम्, अपरतः श्रद्धालूनाम् आस्थायाम्। आरोपः अस्ति यत् आरोहणे प्राप्ता धनराशिः, दानम्, आभरणानि च अनियमितताभिः प्रभावितानि। अस्मिन् विषये न्यासस्य महासचिवः चम्पतरायः, न्यासी अनिलमिश्रः, व्यवस्थापकः गोपालरावः तथा पूर्वचालकः रामशङ्करदयालः उर्फ् टिन्नूयादवः नामनिर्दिष्टाः सन्ति।

अस्मिन् विषये प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अपि सजगः अभवत्। मन्दिरप्रशासनेन उत्तरप्रदेशसर्वकारस्य साहाय्येन त्रिसदस्यीयम् एसआईटी-दलं गठितम्। तेन दानपेटिकानां व्यवस्था, आरोहणप्रक्रिया, कर्मचारिणां गमनागमनम्, लेखापञ्जी च त्रिदिनानि यावत् परीक्षितानि। प्रायः पञ्चाशत् कर्मचारिणां सम्पत्तेः अपि अन्वेषणं क्रियते। प्रारम्भिकप्रतिवेदनं सप्तदिनेषु, अन्तिम-प्रतिवेदनं पञ्चदशदिनेषु समर्पयितव्यं निश्चितम्। यदि आरोपाः सत्याः स्युः, तर्हि दोषिणः प्रकाशं यास्यन्ति तथा वैधानिकी प्रक्रिया अग्रे गमिष्यति।

आरोपाणां सत्यता एसआईटी-प्रतिवेदनेनैव स्पष्टा भविष्यति, किन्तु आरोपप्रस्तुतिक्रमः स्वयं बहून् प्रश्नान् जनयति। विशेषतः आरोहणचौर्यम् इति पदप्रयोगः। चौर्यम् इति शब्दः दीर्घकालात् राजनैतिकविवादेषु प्रयुज्यते—चौकीदारः चौरः, मतचौर्यम्, निर्वाचनचौर्यम्, आसनचौर्यम् इत्यादयः पूर्वमेव प्रसिद्धाः। अधुना आरोहणचौर्यम् इति पदं तस्मिन्नेव क्रम इव दृश्यते।

आरोपेषु द्वे विशेषे आश्चर्यजनके स्तः। प्रथमं—महासचिवं चम्पतरायं सहितं चत्वारः पदाधिकरिणः प्रत्यक्षतया लक्ष्यीकृताः। द्वितीयं—कथितचौर्यस्य राशेः तथा विधेः विस्तृतवर्णनम्।

चम्पतरायस्य जीवनं दीर्घकालात् रामकार्ये समर्पितम् इति मन्यते। मन्दिरनिर्माण-विरोधिभिः सः पूर्वमपि लक्ष्यीकृतः, किन्तु तस्य निष्ठा न विचलिता। अतः तस्य नाम आरोहण-चौर्यप्रकरणे सम्बद्धं कर्तुं सामान्यघटना न मन्यते।

एतेषां आरोपाणां सत्यता शीघ्रमेव प्रकाशिष्यते, यतः न्यासः, उत्तरप्रदेशस्य मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथः, प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी च एतत् प्रकरणं गम्भीरतया गृह्णन्ति। यदि वास्तवमेव चढावे चौर्यं जातम्, तर्हि दोषिणः कठोरदण्डस्य भागिनः भवेयुः। किन्तु यदि एतत् मन्दिरस्य प्रतिष्ठां श्रद्धालूनां भावनाः च आहतुं रचितं कश्चन सुनियोजितं कुचक्रम् अस्ति, तर्हि तस्यापि सम्पूर्णसत्यं प्रकाशयितुं आवश्यकम्।

नियमानुसारं दानराशेः गणना सर्वदा निरीक्षण-चित्रग्राहकैः पर्यवेक्षणे भवति। कर्मचारिणां प्रवेशनिर्गमसमये तलाशी, निर्जेबवस्त्रधारणं च अनिवार्यम्। यदि एतेषु नियमेषु कुत्रचित् शैथिल्यम् अभवत्, तर्हि तस्य मूलकारणम् अन्वेषणीयम्। नोटगणनायां संलग्नाः केचन जनाः न्यासस्य नियमितकर्मचारिणः नासन् इति अपि कथ्यते। तेषां नियुक्तेः आधारः कः? किम् बाह्यतत्त्वैः योजनाबद्धतया प्रबन्धकानां विश्वासः सम्पाद्य मन्दिरस्य छविं कलुषयितुं प्रयत्नः कृतः?

उत्तरप्रदेशे समये समये वेशपरिवर्तनपूर्वकं मन्दिरेषु प्रवेशस्य घटनाः प्रकाशं प्राप्ताः। शताधिकाः मिथ्यापुजारिणः गृहीताः, येषां सनातनधर्मेण सह कश्चन सम्बन्धः नासीत्। अस्मिन्नेव जूनमासे उज्जयिन्यां महाकालमन्दिरे भस्मारार्तिक्यां रुद्राक्षमालां धारयित्वा प्रवेष्टुं प्रयतमानः कश्चन कथितः साधुः अपि गृहीतः। एतादृशाः घटनाः मन्दिरप्रबन्धनान् समाजं च अधिकसतर्कतायाः आवश्यकतां बोधयन्ति।

सनातनधर्मस्य आस्थाकेन्द्रेषु अवैधप्रवेशं कृत्वा श्रद्धाभावं विदीर्णुं प्रयत्नाः पूर्वमपि दृश्यन्ते। अतः विचारणीयम् अस्ति यत् राममन्दिरस्य एतत् कथितारोहण-चौर्यप्रकरणम् अपि कस्यचित् बृहत्तरस्य षड्यन्त्रस्य अंशः अस्ति वा। यदि चौर्यं जातम्, दोषिणः कठोरदण्डम् अर्हन्ति; परन्तु एतेषां सर्वेषां प्रश्नानामपि निष्पक्षतया परीक्षणम् अनिवार्यम्।

(लेखकः वरिष्ठः पत्रकारः स्तम्भकारः च अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan