हृदयनारायणदीक्षितः

योगः अस्तित्वात् शक्तेः अर्जनस्य विज्ञानम् अस्ति। अस्य बीजसूत्राणि ऋग्वेदे सन्ति, उपनिषत्सु सन्ति, भगवद्गीतायां विस्तरेण निरूपितानि सन्ति। बौद्धधर्मेऽपि बह्व्यः यौगिकक्रियाः वर्णिताः सन्ति। मार्शल-महोदयेन मोहनजोदड़ो एण्ड दि इण्डस सिविलाइजेशन इति ग्रन्थः विरचितः। तस्मिन् ग्रन्थे शिवः आर्यदेवताभ्यः भिन्नः देवः इति प्रतिपादितम्। तेन उक्तं यत्—“शैवमतवत् योगस्यापि उद्भवः आर्यपूर्वजनसमुदाये अभवत्। काव्ययुगात् पूर्वं आर्यधर्मे तस्य विशेषा भूमिका नासीत्।” एतत् विवेचनं सम्यक् नास्ति। सः सिन्धुसभ्यतां वैदिकसभ्यतायाः अपेक्षया प्राचीना मन्यते। यदि तस्य मतम् अङ्गीक्रियते, तर्हि योगः सिन्धु-सभ्यतायामेव विकसितः, वैदिकपूर्वजैः तु पश्चात् ज्ञातः। किन्तु एषः निष्कर्षः युक्तिसङ्गतः नास्ति। वैदिकपूर्वजाः योगविद्यायाः सम्यक् परिचिताः आसन्।

योगः चित्तस्य चञ्चलताया निरोधस्य विज्ञानम् अस्ति। योगेन बुद्धेः जागरणं वैदिककालेऽपि आसीत्। तत् जागरणं सामान्यं न, अपितु विशिष्टम्। ऋग्वेदे (५.४४.१४) उक्तम्—“ये जाग्रति, ऋचः तान् कामयन्ते।” मनसः चञ्चलता मनुष्यस्य स्वाभाविकः धर्मः; स्थिरप्रज्ञता तु योगस्य सिद्धिः। ऋग्वेदे इन्द्रं प्रति प्रार्थ्यते—“भवतः मनः अस्मासु भवतु।” (८.४५.६)। इन्द्रः योगविद्याम् अवगच्छन् देवः आसीत्। तस्य स्तुतौ उक्तम्—“जन्मनः क्षणे एव त्वया मनः स्थिरीकृतम्।” सृजनस्य आनन्दोऽपि योगेनैव लभ्यते। ऋग्वेदे (९.६८.५) उक्तम्—“प्रशिक्षितमनसः आनन्दः जायते।” अतः मार्शलस्य अर्धमात्रं मतं युक्तम्—हड़प्पावासिनः योगं जानन्ति स्म। किन्तु ऋग्वैदिककाले योगाभ्यासः नासीत्, आर्याः योगात् अपरिचिताः आसन् इति तस्य मतं सर्वथा अयुक्तम्। ऋग्वेदे हिरण्यगर्भस्य उल्लेखः अस्ति। सः योगस्य आद्य प्रवक्ता मन्यते। योगस्य व्यवस्थित-विज्ञानरूपेण संस्थापनं पतञ्जलिना ईसापूर्वद्वितीय-शताब्द्यां कृतम्। सः पुष्यमित्रशुङ्गस्य परामर्शदाता आसीत् इति प्रसिद्धिः। पाणिनीयव्याकरणस्य महाभाष्यम् अपि तेन विरचितम्। तेन एव योगसूत्रम् इति महान् ग्रन्थः प्रणीतः।

भारतीयदर्शने दुःखस्य मूलकारणम् अविद्या इति स्वीकृतम्। सांसारिकभोगाः स्थायिसुखं न ददति। पतञ्जलिना चित्तवृत्तयः सुखदुःखयोः कारणरूपेण निरूपिताः। प्रसिद्धः मनोवैज्ञानिकः सिग्मण्ड् फ्रायडः मनसः त्रिविधस्वरूपं प्रतिपादितवान्। किन्तु पतञ्जलिः मूढ:, क्षिप्त:, विक्षिप्त:, एकाग्र:, निरुद्ध: इति चित्तस्य पञ्च अवस्थाः निर्दिशति। एतासां चित्तवृत्तीनां निरोध एव योगस्य लक्ष्यं—“योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” इति।

चित्तं न किञ्चित् स्थूलद्रव्यम्; यदि तथा स्यात्, विज्ञानस्य विषयः भवेत्। चित्तं तु मानवशरीरस्य अतीव सूक्ष्मम् अदृश्यं च तत्त्वम् अस्ति। मनः शरीरेण सह अभिन्नसम्बद्धम् अस्ति। मनः दूषितं चेत् शरीरमपि क्लिश्यते; शरीरे वेदना सति मनोऽपि दुःखितं भवति। बाइबिलेऽपि योगस्य संकेताः दृश्यन्ते। मैथ्यू (५.३) मध्ये उक्तम्—“ये मनसा दीनाः, ते धन्याः; स्वर्गराज्यं तेषाम् अस्ति।” एकाग्रमनः एव आनन्दस्य मूलम्।

मनः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्। यजुर्वेदस्य शिवसङ्कल्पसूक्तेषु मनः शिवसङ्कल्पयुक्तं भवतु इति प्रार्थना क्रियते। षट् मन्त्राः सन्ति, येषां प्रत्येकस्य अन्ते—“तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु” इति वाक्यम् अस्ति। तत्र उक्तम्—“यन्मनः नदीषु पर्वतेषु दिवि च विचरति, तत् पुनः प्रत्याह्वयामः।” चित्तवृत्तिनिरोधेन एकाग्रता जायते, सा च योगाभ्यासेन सिद्ध्यति। मनः शरीरं च स्वस्वरूपे प्रतिष्ठेते; स्वस्वरूपस्थितिः एव स्वास्थ्यस्य लक्षणम्।

पतञ्जलेः सूत्राणि संक्षिप्तानि सन्ति। केचन सूत्राणि एकपदात्मकानि अपि सन्ति। सः आसन, प्राणायाम, ध्यानादीनां माध्यमेन आत्मबोधस्य मार्गं दर्शयति। आसनं प्राणायामश्च सुलभौ, किन्तु ध्यानं समाधिश्च दुष्करौ। ध्यानं एकाग्रताया: नाम। पतञ्जलेः मते ध्यानस्य केन्द्रं केवलम् उपकरणम्। योगसूत्रे (समाधिपादः ३९) उक्तम्—“यथाभिमतध्यानाद्वा”—यः यस्मिन् विषये इच्छति, तस्मिन् ध्यायेत्। पुनः (समाधिपादः २३) उक्तम्—“ईश्वरप्रणिधानाद्वा।” अत्र ईश्वरध्यानम् अपि विकल्पः। पतञ्जलेः ईश्वरः सामान्यधार्मिककल्पनायाः ईश्वरः न, अपितु “क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेषः” इति परिभाषितः। सः कालातीतत्वात् गुरूणामपि गुरुः इति कथ्यते। अतः योगाभ्यासेन मानवोऽपि तादृशीं उच्चां चेतनां प्राप्तुं शक्नोति।

योगः वस्तुतः आनन्दस्य सागरः अस्ति। योगसिद्धः स्वस्थः पुरुषः कदापि हिंसकः न भवति। तस्य चित्तात् सृजनात्मकविचाराः प्रवहन्ति। योगसिद्धये निरन्तराभ्यासः आवश्यकः। फलासक्तिं त्यक्त्वा अभ्यासेन योगलाभः शीघ्रं भवति। पतञ्जलिः स्वयं वदति—येषां प्रयासः मृदुः वा मध्यमः, तेषां सिद्धिः शनैः; येषां प्रयासः तीव्रः, तेषां सिद्धिः शीघ्रमेव।

पतञ्जलिना योगसिद्धबुद्धेः विषये “ऋतम्भरा प्रज्ञा” इति पदं प्रयुक्तम्। “ऋतम्” इति शब्दः प्रथमं ऋग्वेदे दृश्यते। अस्य अर्थः अस्तित्वस्य शाश्वतव्यवस्था अथवा विश्वनियमः। ऋतम्भरा प्रज्ञा न सामान्यबुद्धिः; सा समग्रब्रह्माण्डस्य सत्यपूर्णा चेतना अस्ति। अनन्तरं समाधेः, अन्ते कैवल्यस्य च निरूपणं क्रियते। योगदर्शनं सत्यस्य द्वाराणि उद्घाटयति। योगेन अनेकेषां रोगाणाम् उपशमोऽपि भवति, किन्तु तत् योगस्य प्रारम्भिकफलम् एव। परमार्थः तु कैवल्यं वा निर्बीजसमाधिः। तदा योगी संसारे स्थित्वापि निस्पृहः निष्कामश्च भवति। योगविज्ञानं भारतीयदर्शनस्य परमप्रतिष्ठितो भागः अस्ति।

योगः भारतस्य प्राचीनतमं विज्ञानम् अस्ति; सः दर्शनमपि अस्ति। अस्य अन्ताराष्ट्रियस्वीकृतिरपि वर्तते। प्रतिवर्षं जूनमासस्य एकविंशतितमे दिने अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः आचर्यते। अस्य महापर्वणः आयोजनानि भारतस्य सर्वेषु प्रदेशेषु महोत्साहेन भवन्ति। भारतीयजीवने योगः सर्वत्र व्याप्नोति। अकस्मात् मिलनं संयोगः, पृथक्करणं वियोगः, शक्तेः हितकरः प्रयोगः उपयोगः, दुरिताय प्रयोगः दुरुपयोगः, वस्तूनां निर्माणम् उद्योगः, शक्तेः स्पर्धात्मकः प्रयोगः प्रतियोगः। ज्ञानस्य साधनरूपेण प्रयोगः ज्ञानयोगः, भक्तिमार्गः भक्तियोगः, कर्मप्रधानजीवनं कर्मयोगः, ब्रह्म-साक्षात्काराय संसारत्यागः संन्यासयोगः। ज्योतिषे ग्रहाणां अनुकूलस्थितिः संयोगः, गणिते सङ्ख्यानां योगः अपि योगः इत्युच्यते। एवं योगः संयोजनस्य विज्ञानम्, आत्मबोधस्य दर्शनम्, न तु कदापि अन्धविश्वासः।

(लेखकः उत्तरप्रदेशविधानसभायाः पूर्वाध्यक्षः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan