- कैलाश चन्द्रः

भारते मनोरञ्जनस्य नाम्ना ओटीटी मञ्चेषु या सामग्री प्रसार्यते, सा केवलं सृजनात्मकस्वातन्त्र्यस्य परिणामः इति उक्त्वा उपेक्षितुं न शक्यते। इदानीम् एतत् केवलं जालतन्तुश्रृङ्खलानां चलचित्राणां वा नूतनपीढ्याः रुचेः विषयः न अवशिष्टः। अनेकेषु प्रसङ्गेषु एषा व्यापकायाः सांस्कृतिकवैचारिकप्रवृत्तेः अङ्गत्वेन दृश्यते, यस्याः माध्यमेन भारतीयसमाजः, तस्य परम्पराः, परिवारसंस्था, विशेषतः हिन्दूसांस्कृतिकप्रतीकानि च एकस्मिन् निश्चिते दृष्टिकोणे प्रस्तूयन्ते।

ओटीटीजगति हिंसा, अश्लीलता, अपशब्दप्रयोगः, अपराधः, सामाजिकविघटनं च केवलं प्रदर्श्यते एव न, अपितु बहुशः तानि सामान्यस्वीकार्यजीवनशैल्याः रूपेण अपि प्रस्तूयन्ते। अत्र तर्कः प्रदीयते यत् समाजे यदस्ति तदेव प्रदर्श्यते। किन्तु प्रश्नः अयं वर्तते यत् किं समाजः केवलम् अपराधैः, भ्रष्टाचारेण, विकृतसम्बन्धैश्च निर्मितः अस्ति? किं भारतीयजीवने त्यागः, करुणा, श्रद्धा, परिवारः, सामाजिकसहकारः, मातृत्वम्, शौर्यम्, सांस्कृतिकचेतना च इत्यादयः सकारात्मकशक्तयः न सन्ति?

समस्या तदा जायते यदा कस्यचित् समाजस्य सहस्रवर्णेषु पुनः पुनः केवलं तस्य अत्यन्तम् अन्धकारमयः विकृतः पक्षः एव चयनं प्राप्नोति। एतत् यथार्थस्य सन्तुलितचित्रणं न, अपितु चयनितयथार्थस्य प्रस्तुतीकरणं भवति। अनेकेषु लोकप्रियेषु धारावाहिकेषु चलचित्रेषु च भारतीयसमाजः, विशेषतः ग्राम्यः पारम्परिकः च समाजः, एवं प्रदर्श्यते यथा तत्र केवलं जातीयद्वेषः, अपराधः, पाखण्डः, दमनं च विद्यमानम् अस्ति।

अस्याः प्रवृत्तेः अत्यन्तं चिन्ताजनकः पक्षः अयं यत् हिन्दूसमाजः बहुधा स्थायिदोषी अथवा खलनायकः इव प्रस्तूयते। जातिः, पितृसत्तात्मकता, धार्मिकपाखण्डः, सामाजिकहिंसा, नैतिकविघटनम् इत्यादिषु विषयेषु नकारात्मकपात्राणां सम्बन्धः प्रायेण पारम्परिकधार्मिकपृष्ठभूम्या सह संयुज्यते। अनेन शनैः शनैः दर्शकाणां मनसि एषा धारणा उत्पद्यते यत् भारतीयपरम्परा एव समस्याणां मूलकारणम् अस्ति।

एतत् स्पष्टतया वक्तव्यम् यत् समाजस्य दोषान् प्रदर्शयितुं न दोषः। कला साहित्यं च समाजस्य दुर्बलतासु प्रकाशं क्षिप्तुं दायित्वं वहतः। किन्तु यदि प्रत्येककथायाः निष्कर्षः अयमेव भवति यत् धर्मः, परिवारः, परम्परा, सांस्कृतिकसंपद् च स्वभावतः दमनकारिणः सन्ति, तर्हि एतत् केवलालोचनां विहाय सभ्यतागताभियोगस्य रूपं धारयति। आत्मालोचना कस्यापि समाजस्य विकासाय आवश्यकास्ति, किन्तु आत्मालोचनायाः आत्मद्वेषस्य च मध्ये स्पष्टः भेदः वर्तते।

गतकेषु कतिपयवर्षेषु यदा धार्मिकप्रतीकानाम् आस्थानां च प्रत्यक्षतया आक्रमणं कुर्वती सामग्री विरोधस्य विषयः अभवत्, तदा अभिव्यक्तेः शैलीषु परिवर्तनं दृष्टिगोचरम् अभवत्। अधुना प्रत्यक्षप्रहारः न्यूनः, अप्रत्यक्षसांस्कृतिकविघटनं तु अधिकं दृश्यते। परिवारः विषाक्तरूपेण, विवाहः बन्धनरूपेण, पुरुषत्वं हिंसात्मकतारूपेण, परम्परा पश्चाद्गामितारूपेण, धार्मिकता च पाखण्डरूपेण प्रस्तूयमानस्य प्रवृत्तिः वर्धमाना अस्ति। एतस्य विपरीतं सामाजिकअराजकता, नैतिकमर्यादानां विघटनम्, व्यक्तिगतस्वच्छन्दता च आधुनिकतायाः स्वतन्त्रतायाश्च पर्यायरूपेण निरूप्यन्ते।

एतत् अवगन्तव्यम् यत् सभ्यताः केवलं युद्धभूमौ न पराजीयन्ते। बहुशः ताः स्वकीयायाः नूतनपीढ्याः चेतनायामेव दुर्बलाः क्रियन्ते। यदि युवभ्यः पुनः पुनः कथ्यते यत् तेषां संस्कृतिः पश्चाद्गता अस्ति, तेषाम् इतिहासः लज्जायाः विषयः अस्ति, तेषां सामाजिकमूल्यानि दमनकारिणि सन्ति, तर्हि शनैः शनैः तेषां सांस्कृतिकात्मविश्वासः क्षीयते। एतदेव कारणम् यत् मनोरञ्जनं केवलं मनोरञ्जनरूपेण ग्राह्यं नास्ति, अपितु तत् समाजस्य सामूहिकचेतनामपि प्रभावितुं समर्थम् अस्ति।

ओटीटी मञ्चानां व्यापकप्रवेशं प्रभावं च दृष्ट्वा अयं प्रश्नः अधिकमहत्त्वपूर्णः भवति। पूर्वं मनोरञ्जनं मुख्यतया चलचित्रगृहपर्यन्तं सीमितम् आसीत्, किन्तु अधुना दूरवाणी, दूरदर्शनम्, टाब्लेट्, वहनीयसङ्गणकः च इत्यादीनां माध्यमेन तत् प्रत्यक्षतया गृहेषु व्यक्तिगतजीवने च प्रविष्टम् अस्ति। बालकाः, किशोराः, युवानश्च विपुलमात्रायाम् एतादृशीं सामग्रीं पश्यन्ति या तेषां दृष्टिकोणं व्यवहारं सामाजिकमान्यताश्च प्रभावितुं शक्नोति। गणनविध्याधारितसुझावप्रणाली एतं प्रभावम् अधिकं गाढं करोति, यतः दर्शकः यत् पश्यति, तस्मै तत्सदृशी एव अधिका सामग्री प्रदर्श्यते।

ओटीटी इत्येषः उद्योगः प्रायेण अभिव्यक्तेः स्वतन्त्रता इति तर्कं प्रस्तुत्य आलोचनाः निराकरोति। नूनम् अभिव्यक्तेः स्वतन्त्रता लोकतन्त्रस्य महत्त्वपूर्णं मूल्यम् अस्ति, किन्तु स्वतन्त्रतया सह उत्तरदायित्वमपि सम्बद्धं भवति। यदि कश्चन मञ्चः कोटिशः जनान् प्रति स्वप्रवेशं धारयति, तेषां मानसिकतां सामाजिकदृष्टिकोणं सांस्कृतिकधारणाश्च प्रभावितुं समर्थः अस्ति, तर्हि तस्मात् नैतिकउत्तरदायित्वस्य अपेक्षा अनुचिता न भवति।

समाधानं कठोरनियन्त्रणे अथवा पूर्वनियमनव्यवस्थायां नास्ति। समाधानं सन्तुलने एव निहितम् अस्ति। सामग्रीनां स्पष्टवयोवर्गीकरणम्, प्रभावीपरिवादनिवारणव्यवस्था, सांस्कृतिकसंवेदनशीलता, विविधदृष्टिकोणानां समुचितस्थानप्रदानं च आवश्यकम् अस्ति। यदि अधिकांशासु लोकप्रियकथासु भारतीयसमाजः हिन्दूसांस्कृतिकप्रतीकानि च एकस्मिन्नेव मानके प्रस्तूयन्ते, तर्हि अस्याः प्रवृत्तेः विषये गम्भीरा चर्चा भवितुमर्हति।

भारतीयसमाजस्य कृते सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णं कार्यं केवलं विरोधः न, अपितु सृजनमेव अस्ति। यदि एकः पक्षः निरन्तरं कथाः निर्माति, अपरः पक्षः केवलं परिवेदनां करोति, तर्हि अन्ततः प्रभावः तस्यैव भविष्यति यः कथानिर्माणं करोति। अतः आवश्यकता अस्ति यत् भारतीयसभ्यतायाः, लोकसंस्कृतेः, परिवारस्य, श्रद्धायाः, नारीशक्तेः, सामाजिकजटिलतानां, ऐतिहासिकानुभवानां च आधारेण उच्चगुणवत्तायुक्ता सामग्री निर्मीयेत। एतादृशी सामग्री केवलम् उपदेशात्मिका न भवेत्, अपितु कलात्मिका, आधुनिकी, प्रभावशालिनी च भवेत्।

एतेन सह माध्यमसाक्षरतायाः अपि संवर्धनम् आवश्यकम्, येन दर्शकाः अवगन्तुं शक्नुयुः यत् कस्याञ्चित् कथायां किं प्रदर्श्यते तथा किं संज्ञानपूर्वकं परित्यज्यते। प्रस्तुतीकरणस्य, प्रतीकवादस्य, वैचारिकपूर्वाग्रहाणां च परिचयकरणक्षमता समाजं अधिकं सजगं करोति।

अद्य सर्वात् महान् प्रश्नः अयं वर्तते यत् किं भारतः स्वकथां स्वयं वक्ष्यति, उत तस्य कथां अन्ये लिखिष्यन्ति? किं परम्परा, धर्मः, परिवारः, सांस्कृतिकविरासत् च केवलं नकारात्मकदृष्ट्या अवलोकनीयाः इति प्रवृत्तिः एव आधुनिकतायाः नूतनः मानदण्डः भविष्यति? यदि एवं भवति, तर्हि एतत् केवलं मनोरञ्जनस्य विषयः न अवशिष्यते, अपितु सांस्कृतिकात्मविश्वासस्य सभ्यतागतसन्ततेः च प्रश्नः भविष्यति।

अतः कालस्य अपेक्षा स्पष्टा अस्ति—सजगदर्शकाः, उत्तरदायिमञ्चाः, वैकल्पिकसृजनम्, सांस्कृतिकात्मविश्वासश्च। मनोरञ्जनक्षेत्रे प्रवर्तमानः अयं संघर्षः केवलं पटले दृश्यमानानां दृश्यानां संघर्षः नास्ति, अपितु समाजस्य स्मृतेः, परिचयस्य, भविष्यदिशायाश्च संघर्षः अपि अस्ति।

(लेखकः, सामाजिक कार्यकर्ता एवं वरिष्ठः स्तम्भकारश्च )

-------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani