नव दिल्ली, 22 जूनमासः (हि.स.)।राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य उत्तरक्षेत्रीयबौद्धिकशिक्षणप्रमुखः हरिश्चन्द्रः स्वयंसेवकान् समाजस्य सर्वान् वर्गान् च स्वजीवने ‘पञ्चपरिवर्तनम्’ अङ्गीकर्तुम् आहूतवान्। तेन उक्तं यत् सामाजिकसमरसता, परिवारप्रबोधनम्, पर्यावरणानुकूलजीवनशैली, नागरिककर्तव्यपालनम्, स्वदेशीप्रति प्रतिबद्धता च एतान् मूल्यान् व्यवहारतः अवलम्ब्य एव सशक्तस्य संस्कारितस्य आत्मनिर्भरस्य च समाजस्य निर्माणं कर्तुं शक्यते।

हरिश्चन्द्रः राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य दिल्लीप्रान्तेन आयोजितस्य संघशिक्षावर्गस्य सामान्यमहाविद्यालयीनविद्यार्थि तरुणव्यवसायिवर्गस्य समापनसमारोहे सम्बोधनं कुर्वन् आसीत्। दक्षिणपश्चिमदिल्लीस्थे वसन्तविहारक्षेत्रे स्थिते ललितमहाजनविद्यालये आयोजिते अस्मिन् समारोहे इण्डसेपी संस्थायाः मुख्यपरियोजनानिर्देशिका डा शैलजा गुप्ता मुख्यातिथिरूपेण उपस्थिता आसीत्।

इन्द्रप्रस्थविश्वसंवादकेन्द्रेण प्रदत्तसूचनानुसारं गतपञ्चदशदिनपर्यन्तं सञ्चालिते अस्मिन् प्रशिक्षणवर्गे दिल्लीप्रान्तस्य विविधक्षेत्रेभ्यः आगताः एकोनषष्ट्यधिकशतं शिक्षार्थिनः सहभागित्वम् अकुर्वन्। प्रशिक्षणकाले सहभागिभ्यः शारीरिकदक्षता, मानसिकसुदृढता, वैचारिकस्पष्टता, अनुशासनम्, नेतृत्वक्षमता, सामाजिकउत्तरदायित्वम् इत्यादिषु विषयेṣu व्यावहारिकं वैचारिकं च प्रशिक्षणं प्रदत्तम्।

स्वसम्बोधने हरिश्चन्द्रः संघसंस्थापकस्य डा केशवबलिरामहेडगेवारस्य जीवनम्, राष्ट्रचिन्तनम्, संगठनात्मकदृष्टिं च विस्तरेण प्रकाशितवान्। तेन उक्तं यत् डा हेडगेवारस्य राष्ट्रियजीवनं विविधानुभवैः समृद्धम् आसीत्। कलिकातानगरे एमबीबीएस अध्ययनकाले सः अनुशीलनसमितिरूपैः क्रान्तिकारिसङ्गठनैः सह सम्पर्के आसीत् तथा स्वतन्त्रतासङ्ग्रामस्य विभिन्नधाराः समीपतः अवगन्तुम् अशकत्। तेन सह भारतीयराष्ट्रीयकाङ्ग्रेसस्य गतिविधिषु अपि सहभागिता कृता। एते अनुभवाः तस्य राष्ट्रवादीचिन्तनं व्यापकदृष्ट्या समृद्धवन्तः तथा तम् अस्मिन् निष्कर्षे नीतवन्तः यत् राष्ट्रनिर्माणस्य सर्वाधिकप्रभावी माध्यमं व्यक्तिनिर्माणमेव अस्ति।

तेन उक्तं यत् संघस्य स्थापनातः आरभ्य व्यक्तित्वनिर्माणं समाजसङ्गठनं च तस्य कार्यस्य मूलाधारः अस्ति। संघस्य विश्वासः अस्ति यत् यदा व्यक्तौ चरित्रम्, अनुशासनम्, आत्मविश्वासः, राष्ट्रप्रति समर्पणभावना च विकसिताः भवन्ति तदा एव समाजः सङ्गठितः राष्ट्रं च सशक्तं भवति। तेन उक्तं यत् सुदृढचरित्रयुक्तानां उच्चनैतिकमूल्यसमन्वितानां राष्ट्रनिष्ठानां च व्यक्तीनां निर्माणमेव राष्ट्रस्य प्रगतेः उत्थानस्य च वास्तविकाधारः अस्ति।

संघस्य वर्तमानकार्यविस्तारस्य उल्लेखं कुर्वन् हरिश्चन्द्रः उक्तवान् यत् अद्य देशे त्र्यशीतिसहस्राधिकाः शाखाः नियमितरूपेण सञ्चाल्यन्ते। एतदतिरिक्तं शिक्षाक्षेत्रे, स्वास्थ्यक्षेत्रे, ग्रामविकासे, सामाजिकसमरसतायाम्, जनकल्याणसम्बद्धविविधक्षेत्रेषु च लक्षसप्तत्यधिकसप्तसप्ततिसहस्रसंख्याकाः सेवापरियोजनाः सञ्चाल्यन्ते। तेन सूचितं यत् अस्मिन् वर्षे संघस्य विभिन्नप्रशिक्षणवर्गेषु एकविंशतिसहस्राधिकाः शिक्षार्थिनः प्रशिक्षणं प्राप्तवन्तः, यत् संगठनस्य वर्धमानविस्तारं सामाजिकस्वीकार्यता च प्रदर्शयति।

तेन संघस्य कार्यपद्धतिं संगठनात्मकसंस्कृतिं च प्रकाशयन् उक्तं यत् संघेन कदापि स्वसङ्गठनस्य नाम्नः जयघोषः न कृतः। संघस्य परम्परायां सदा ‘भारतमातुः जयः’ इत्यस्य सर्वोच्चस्थानं प्रदत्तम् अस्ति। एषा भावना अस्य प्रतीकः अस्ति यत् संगठनं स्वं राष्ट्रात् समाजात् वा उच्चतरं न मन्यते, अपितु राष्ट्रहितसाधनस्य माध्यममात्रं मन्यते।

हरिश्चन्द्रः उक्तवान् यत् संघः स्वकार्याणां श्रेयः स्वीकर्तुं न विश्वसिति। समाजस्य सज्जनानां जागरूकानां राष्ट्रनिष्ठानां शक्तीनां सहयोगेन एव सकारात्मकपरिवर्तनं सम्भवति। अतः कस्यापि उपलब्धेः वास्तविकं श्रेयः समाजाय एव दातव्यम्। तेन उक्तं यत् यदि कश्चन संगठनः स्वमेव केन्द्रे स्थापयित्वा श्रेयः ग्रहीतुं प्रवर्तते तर्हि सः स्वमूलविचारधारातः कार्यसंस्कृतेश्च विचलितः भवितुम् अर्हति। समाजस्य जागृता सङ्गठिता च शक्तिः एव संघस्य वास्तविकोपलब्धिः प्रतिष्ठा च अस्ति।

तेन स्वयंसेवकान् सामाजिकजीवने सक्रियभूमिकां निर्वोढुम् आह्वानं कृत्वा उक्तं यत् यदा किमपि कार्यं पूर्णनिष्ठया एकाग्रतया समर्पणभावेन च क्रियते तदा सफलता नूनम् अवाप्यते। स्वयंसेवकैः समाजे सकारात्मकपरिवर्तनस्य वाहकैः भूत्वा राष्ट्रनिर्माणप्रक्रियायां सक्रिययोगदानं दातव्यम्।

समारोहस्य मुख्यातिथिः डा शैलजा गुप्ता स्वसम्बोधने संघशिक्षावर्गस्य अनुशासितकार्यशैलीं प्रशिक्षणपद्धतिं च प्रशंसितवती। तया उक्तं यत् कस्यापि संगठनस्य वास्तविकशक्तिः तस्य कार्यकर्तृणां चरित्रे, अनुशासने, समयपालने, राष्ट्रहितप्रति समर्पणे च निहिता भवति। यदि व्यक्तिः समयस्य सदुपयोगं ज्ञातुं शक्नोति तथा स्वकर्तव्यानां निर्वहनं पूर्णनिष्ठया करोति तर्हि सः वैयक्तिकसामाजिकस्तरयोः उल्लेखनीयां सफलतां प्राप्तुं शक्नोति।

तया उक्तं यत् संगठनबद्धता, सामूहिकता, एकात्मताभावना च कस्यापि राष्ट्रस्य समाजस्य च सुदृढीकरणाय अनिवार्याः सन्ति। डा गुप्ता संघस्य घोषवादनस्य विशेषप्रशंसां कृतवती तथा उक्तवती यत् एतत् केवलं सङ्गीतस्य माध्यमं नास्ति, अपितु अनुशासनस्य सामूहिकसमन्वयस्य सांस्कृतिकचेतनायाः राष्ट्रियगौरवस्य च प्रतीकं वर्तते। घोषवादनस्य माध्यमेन स्वयंसेवकेषु एकरूपता, दलभावना, कर्तव्यनिष्ठा च विकसिताः भवन्ति।

कार्यक्रमे दिल्लीप्रान्तस्य संघचालकः डा अनिल अग्रवालः, वर्गस्य सर्वाधिकारी डा शशाङ्कः तथा संघस्य अनेके वरिष्ठपदाधिकारी, कार्यकर्तारः, शिक्षार्थिनश्च उपस्थिताः आसन्।

उल्लेखनीयम् अस्ति यत् संघशिक्षावर्गस्य परम्परा संवत्सरे १९२७ तमे वर्षे प्रारब्धा आसीत्। प्रारम्भे अस्य नाम ‘अधिकारीशिक्षावर्गः’ इति आसीत्, यत् संवत्सरे १९५० तमे वर्षे ‘संघशिक्षावर्गः’ इति नाम्ना परिवर्तितम्। संवत्सरात् २०२४ आरभ्य अस्य प्रारूपे परिवर्तनं कृत्वा प्रशिक्षणावधिः पञ्चदशदिनात्मकः कृतः। वर्गस्य अवधौ शिक्षार्थिभ्यः सामूहिकजीवनस्य, अनुशासनस्य, नेतृत्वक्षमतायाः, सामाजिकसमरसतायाः, संगठनात्मककार्यपद्धतेः च व्यावहारिकं प्रशिक्षणं प्रदीयते, येन ते समाजजीवने सकारात्मकां रचनात्मकां च भूमिकां निर्वोढुं समर्थाः भवेयुः।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani