नवदेहली, 27 जूनमासः (हि.स.)। भवानीप्रसादमिश्रस्य त्रिकाल-सन्ध्या (आपत्कालस्य काव्याः) न केवलं काव्यसङ्ग्रहः अपितु आपत्कालस्य क्रूरतायाः साहित्यिकप्रतिरोधस्य ऐतिहासिकलेखः अस्ति। एतेषां काव्यानां माध्यमेन कविः न केवलं तत्कालीनां परिस्थितिम् आक्राम्यत्, अपितु अन्धकारस्य मध्ये आशायाः लोकतान्त्रिकमूल्यानां च ज्वालयत्।

इन्द्रप्रस्थ-साहित्य-भारती (अखिल-भारतीय-साहित्य-परिषद्द्वारा सम्बद्धम्) द्वारा नवदेहली-नगरस्य प्रवासीभवने आयोजिते 'त्रिकाल-सन्ध्या (आपत्कालस्य कविताः)' इति पुस्तक-चर्चा-कार्यक्रमे शनिवासरे ख्याता साहित्यकार्या शकुंतलामित्तलद्वारा अयं विचारः अभिव्यक्तः।

शकुंतलामित्तलः अकथयत् यत् अस्मिन् ग्रन्थे, भवानीप्रसाद मिश्रः 1975 तमे वर्षे तत्कालीनप्रधानमन्त्रिणा इन्दिरागान्धी इत्यनया आरोपितस्य आपत्कालस्य समये उद्भूतानां परिस्थितिं प्रति स्वस्य वेदनां, क्रोधं, क्षोभं, प्रतिरोधं च अत्यन्तं सरलतया किन्तु अस्खलितभाषया अभिव्यक्तवान् इति। सः अवदत् यत् कवयः केवलं परिवादने एव न सीमितानि भवन्ति अपितु स्वकाव्यानि संघर्षस्य प्रतिरोधस्य च सक्रियं माध्यमं कुर्वन्ति इति।

वयोवृद्धः साहित्यकारः सुरेन्द्रकुमार अरोरा इत्येषः अकथयत् यत् आपत्कालस्य समये, यदा देशे सामूहिक-बन्धनं, पत्रपत्रिकायाः सेन्सरशिप्, लोकतान्त्रिक-अधिकाराणां दमनं, अभिव्यक्ति-स्वातन्त्र्यस्य प्रतिबन्धाः च दृष्टाः, तदा भवानीप्रसाद-मिश्रः प्रतिदिनं प्रातः, मध्याह्नः, सायङ्काले च नियमितरूपेण त्रिवारं काव्यलेखनं कुर्वन् आसीत् इति। अतः अस्य काव्यसङ्ग्रहस्य नाम 'त्रिकाल-सन्ध्या' इति अभवत्। सः अवदत् यत् एतत् कव्याः क्रान्तिकारीचिन्तायाः प्रमाणम् अस्ति, येन समाजः गभीरतया प्रभावितः अभवत्।

साहित्यकारः डा. नवीननीरजः अवदत् यत् आपत्काले अनेके कवयः अधिकारभयात् मौनाः अभवन्, यदा तु भवानीप्रसाद मिश्रः स्वलेखनद्वारा निर्भीकं प्रतिरोधं कृतवान् इति। युवलेखकः गुञ्जन् शर्मः अवदत् यत् जटिलानि उत्पीडनात्मकानि च परिस्थितयः सत्सु अपि, भवानीप्रसाद मिश्रः स्वस्य सरलं, सरलं, बोलचालभाषां च निरूढवान्, या प्रभावीरूपेण तस्य काव्यानि सामान्यजनान् प्रति प्राप्ता।

युवा पत्रकारः विवेकवशिष्ठः अवदत् यत् 'त्रिकाल-सन्ध्या' इति स्वातन्त्र्यस्य, लोकतन्त्रस्य, अभिव्यक्ति-स्वातन्त्र्यस्य च समर्थने लिखितं ऐतिहासिकं काव्य-प्रतिरोधम् अस्ति, यत् अद्यत्वे अपि प्रासङ्गिकम् अस्ति।

कार्यक्रमस्य सञ्चालिका मोनिका जैस्वाल्, सहायकप्राध्यापिका, देहलीविश्वविद्यालयः आसीत्। अस्मिन् अवसरे अखिल-भारतीय-साहित्यपरिषदः केन्द्रीयकार्यालयसचिवः सञ्जीवसिन्हा, मुन्नारजक, इन्द्रप्रस्थ-साहित्य-भारती इत्यस्य प्रान्तीय-दलस्य सदस्यः, शिवम् पाण्डेयः, वैभवकृष्णतिवारी, विकास-आनन्दः च अनेकेषां साहित्यप्रेमिकैः सह उपस्थिताः आसन्।

--------

Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता