शिमला, 03 जूनमासः (हि.स.)।

हिमाचलप्रदेशस्य पञ्चायतनिर्वाचनेषु अस्मिन् वर्षे ग्रामीणलोकतन्त्रस्य एतादृशी चित्रावली समक्षम् आगता, यस्मिन् डिग्रीधारिणः अपि सन्ति तथा च एते जनप्रतिनिधयः अपि सन्ति ये पठितुं लिखितुं वा न जानन्ति। राज्यस्य ३,७५४ पञ्चायतेषु २६, २८ तथा ३० मे तिथिषु त्रिषु चरणेषु सम्पन्नेषु निर्वाचनेषु अनन्तरं ३० सहस्राधिकाः जनप्रतिनिधयः निर्वाचिताः अभवन्। एतेषु पञ्चायतप्रधानाः, उपप्रधानाः, वार्डसदस्याः, पञ्चायतसमितेः (बीडीसी) सदस्याः तथा जिलापरिषद्सदस्याः समाविष्टाः सन्ति। निर्वाचनपरिणामानन्तरं प्रकाशिताः आँकडाः सूचयन्ति यत् ग्रामराजनीतौ शिक्षा महत्त्वपूर्णा अस्ति, किन्तु मतदातॄणां विश्वासः केवलं डिग्रीषु एव न आधारितः अस्ति।

राज्यनिर्वाचनायोगस्य आँकडानुसारं पञ्चायतेषु कुलम् ९२४ अनपढाः अभ्यर्थिनः निर्वाचनं लढितवन्तः। एतेषु ४४३ अनपढाः अभ्यर्थिनः निर्वाचने विजयं प्राप्तवन्तः। एषः कुलनिर्वाचितप्रतिनिधीनां १.४३ प्रतिशतभागः अस्ति। संख्या यद्यपि अत्यधिकं नास्ति, तथापि एषा दर्शयति यत् ग्रामीणक्षेत्रेषु सामाजिकस्वीकार्यता, जनसम्बन्धः, अनुभवः तथा स्थानीयस्तरे कार्यपरिचयः अद्यापि निर्वाचनविजयस्य महत्त्वपूर्णाधाराः सन्ति। एतेन कारणेन औपचारिकशिक्षायाः अभावेऽपि शतशः अभ्यर्थिनः मतदातॄणां विश्वासं प्राप्त्वा पञ्चायतेषु निर्वाचिताः अभवन्।

तथापि पञ्चायतानां नूतनचित्रे सर्वात् बृहत् वर्गः मैट्रिक् उत्तीर्णप्रतिनिधीनाम् अस्ति। आँकडानुसारं ३१,७७८ मैट्रिक् उत्तीर्णाः अभ्यर्थिनः स्वभाग्यं परीक्षितवन्तः। एतेषु १३ सहस्राधिकाः निर्वाचनविजये सफलाः अभवन्। निर्वाचनायोगस्य अनुसारं १३,७८६ निर्वाचितजनप्रतिनिधयः मैट्रिक् उत्तीर्णाः सन्ति, ये कुलसंख्यायाः ४४.४६ प्रतिशतभागः अस्ति। अर्थात् पञ्चायतेषु निर्वाचितेषु प्रायः प्रत्येकयोः द्वयोः मध्ये एकः प्रतिनिधिः दशमश्रेणी उत्तीर्णः अस्ति। एतेन एतदपि सूचितं भवति यत् ग्रामीणनेतृत्वे मूलभूतशिक्षां प्राप्तानां जनानां सुदृढा उपस्थितिः वर्तते।

मैट्रिक-उत्तीर्णप्रतिनिधीनाम् अनन्तरं द्वितीयः बृहत् वर्गः उच्चमाध्यमिकशिक्षितप्रतिनिधीनाम् अस्ति। सम्पूर्णप्रदेशे ७,१७६ अभ्यर्थिनः द्वादशश्रेणी उत्तीर्णयोग्यतया सह निर्वाचनविजयं प्राप्तवन्तः, ये कुलनिर्वाचितप्रतिनिधीनां २३.१४ प्रतिशतभागः सन्ति। अपरतः ५,७४९ प्रतिनिधयः एतादृशाः सन्ति येषां शैक्षणिकयोग्यता मैट्रिक् स्तरात् न्यूनास्ति। एतेषां भागीदारी १८.५४ प्रतिशतं निर्दिष्टा अस्ति।

उच्चशिक्षां प्राप्तप्रतिनिधीनां संख्या अपि उल्लेखनीया अस्ति। आँकडानुसारं २,६०५ स्नातकाः अभ्यर्थिनः निर्वाचनविजयं प्राप्त्वा पञ्चायतेषु आगताः, ये कुलसंख्यायाः ८.४० प्रतिशतभागः सन्ति। एतदतिरिक्तं १,२५१ स्नातकोत्तरडिग्रीधारिणः प्रतिनिधयः अपि निर्वाचिताः अभवन् तथा च तेषां भागीदारी ४.०३ प्रतिशतं वर्तते। एतेभ्यः आँकडेभ्यः स्पष्टं भवति यत् पञ्चायतेषु एकस्मिन् पक्षे उच्चशिक्षितवर्गस्य उपस्थितिः वर्धते, अपरस्मिन् पक्षे न्यूनशिक्षितः तथा अनपढवर्गः अपि प्रतिनिधित्वं प्राप्नोति।

निर्वाचनसम्बद्धाः आँकडाः पञ्चायतेषु महिलानां वर्धमानभागीदारीम् अपि कथयन्ति। कुलम् १६,६९१ महिलाः विभिन्नासु पञ्चायतीराजसंस्थासु निर्वाचिताः अभवन्, याः कुलप्रतिनिधीनां ५३.८५ प्रतिशतभागः सन्ति। अपरतः १४,३२० पुरुषप्रतिनिधयः निर्वाचिताः। एतेन स्पष्टं भवति यत् ग्रामशासने महिलानां भूमिका निरन्तरं सुदृढा भवति तथा च ताः नेतृत्वस्य अग्रिमपङ्क्तिं प्राप्नुवन्ति।

आयुवर्गसम्बद्धाः आँकडाः अपि रोचकाः सन्ति। सर्वाधिकाः १०,८५० प्रतिनिधयः ३१ तः ४० वर्षपर्यन्तायुवर्गात् निर्वाचिताः। तदनन्तरं ४१ तः ५० वर्षायुवर्गस्य ९,७५०, २१ तः ३० वर्षायुवर्गस्य ४,०७७, ५१ तः ६० वर्षायुवर्गस्य ४,७९५ तथा ६० वर्षाधिकायुवर्गस्य १,५३९ प्रतिनिधयः निर्वाचिताः अभवन्। आर्थिकपृष्ठभूमेः दृष्ट्या २०१ आयकरदातृप्रतिनिधयः निर्वाचनविजयं प्राप्तवन्तः, यदा २७,५८१ प्रतिनिधयः एपीएल परिवारैः सम्बद्धाः तथा २,०९६ प्रतिनिधयः बीपीएल परिवारैः सम्बद्धाः सन्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani