रायपुरनगरम्, ०३ जूनमासः (हि.स.)। छत्तीसगढ़-राज्यस्य दूरस्थ-ग्रामेषु अधुना आधुनिक-वैज्ञानिक-कृषेः प्रवाहः वर्धते। अस्य जीवन्तं उदाहरणं ग्राम-केरलापालस्य प्रगतिशीलः कृषकः कालेंद्र-कुमेटी अस्ति, यः अद्य सम्पूर्ण-क्षेत्रस्य कृषक-यूनां च कृते प्रेरणास्रोतः जातः।

पूर्वं सः अपि अन्य-कृषकाणामिव पारम्परिक-कृषि-मार्गेण कार्यं कुर्वन् आर्थिक-सङ्कटे निमग्नः आसीत्। उत्पादनस्य न्यूनता तथा वर्धमान-व्ययः तस्य जीवनं कठिनं कृतवान्। किन्तु सः पराजयं न स्वीकृत्य नवाचारस्य मार्गं चयनितवान् तथा कृषि-विभागेन आयोजितेषु प्रशिक्षण-कार्यक्रमेषु सहभागं कृत्वा आधुनिक-कृषि-प्रविधीनां ज्ञानं प्राप्तवान्।

तस्य सफलतायाः प्रमुखं कारणं रासायनिक-खादानां अनियन्त्रित-प्रयोगं त्यक्त्वा वैज्ञानिक-विकल्पानां स्वीकारः अस्ति। सः नैनो-डीएपी तथा नैनो-यूरिया इत्यनयोः प्रयोगं कृत्वा कृषेः उत्पादनं वर्धितवान् तथा भूमेः प्राकृतिक-उर्वरता अपि सुरक्षितवती।

अपरं च सः समन्वित-कृषिं स्वीकृत्य धान्य-गोधूमादि-पारम्परिक-सस्यै: सह शाक-उत्पादनं, फल-उद्यान-कृषिं, पशुपालनं, मत्स्यपालनं च आरब्धवान्। जल-संरक्षणाय सः ड्रिप-सिंचाई-प्रणाल्याः उपयोगं करोति, येन जलस्य अपव्ययः न्यूनीकृतः अस्ति। भूमेः पोषण-स्थिति-ज्ञापनाय सः नियमितरूपेण मृदा-परीक्षणम् अपि कारयति।

तस्य प्रयासैः ग्राम-केरलापालस्य कृषक-समुदायः अपि प्रेरितः अभवत्। अधुना अन्ये कृषकाः अपि आधुनिक-कृषि-प्रविधीनां स्वीकारं कुर्वन्ति। कालेंद्र-कुमेटी स्वयं अपि स्वानुभवान् सहकृषकैः सह सहभागं कुर्वन् मार्गदर्शनं ददाति।

सः उक्तवान् यत् यदि कृषि पारम्परिक-रीत्या न कृत्वा वैज्ञानिक-दृष्टिकोणेन, नवीन-प्रविधिभिः तथा शिक्षण-इच्छया क्रियते, तर्हि सा न केवलं लाभदायकं व्यवसायं भवति, अपि तु आत्मनिर्भरता अपि प्रदायते। कृषि-विभागस्य अधिकारिभिः अपि तस्य प्रयासाः प्रशंसिताः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan