बांकुड़ा, 30 जूनमासः (हि.स.)।

बाङ्कुडाजिलायाः विष्णुपुरस्य नाम श्रूयमाणे एव राढबङ्गस्य रक्तवर्णमृत्तिकायां स्थितानां अद्वितीयस्थापत्यकलानां मल्लराजानां च अमरधरोहररूपाणां टेराकोटामन्दिराणां स्मृतिः मनसि प्रादुर्भवति। लैटिनभाषायाः टेरा इत्यस्य अर्थः मृत्तिका कोटा इत्यस्य अर्थः पाचनम्। एतयोः शब्दयोः संयोगेन निर्मिता टेराकोटाकला बङ्गप्रदेशस्य सांस्कृतिकपरिचयस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति।

विष्णुपुरस्य मन्दिराणां भित्तिषु विद्यमानासु टेराकोटाशिल्परचनासु पुराणकथाः ऐतिहासिकयुद्धानि राजकीयजीवनम् नौकाविहारः विविधाः पशुपक्षिणः तत्कालीनसामाजिकजीवनस्य दृश्यानि च दृष्टुं शक्यन्ते। स्थापत्यशैल्याः आधारेण एतानि मन्दिराणि मुख्यतया चाल रत्न दालान देउल इति चतसृषु श्रेणीषु विभक्तानि सन्ति।

इतिहासे मल्लराजभिः निर्मितानि रासमञ्चः श्यामरायमन्दिरम् जोडबाङ्गलामन्दिरम् मदनमोहनमन्दिरम् च विश्वप्रसिद्धानि सन्ति। तथापि एतेभ्यः अतिरिक्तम् अपि विष्णुपुरे बहूनि प्राचीनमन्दिराणि स्थापत्यानि च सन्ति ये अद्य प्रचारसंरक्षणयोः अभावात् शनैः शनैः विनश्यन्ति। अनेकस्थानेषु स्थापनासम्बद्धाः अभिलेखाः अनुपलब्धाः सन्ति अतः तेषां सम्पूर्णः इतिहासः अपि स्पष्टतया ज्ञातुं न शक्यते।

एतेषु प्राचीनधरोहरेषु श्रीश्रीमहाप्रभुजीउमन्दिरस्य नाम विशेषरूपेण उल्लेखनीयम् अस्ति। मन्यते यत् अस्य मन्दिरस्य निर्माणं प्रायः षोडशशतके महाराजेन गोपालसिंहेन कारितम्। जोडबाङ्गलाशैल्यां निर्मितस्य अस्य मन्दिरस्य भित्तिषु पूर्वं उत्कृष्टा टेराकोटाकला दृश्यते स्म किन्तु कालेन सह तस्याः अधिकांशः विनष्टः।

एवमेव मृन्मयीमन्दिरस्य मार्गे स्थितं युगलकिशोरकृष्णबलराममन्दिरम् अपि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णम् अस्ति। ओडिशादेशस्य देउलस्थापत्यशैल्याः प्रभावेन निर्मितयोः एतयोः मन्दिरयोः निर्माणम् अनुमानतः अष्टादशशतके अभवत्। अद्यापि तयोः केषुचित् भागेषु प्राचीनटेराकोटाकलायाः अवशेषाः दृश्यन्ते किन्तु सम्पूर्णः परिसरः अधुना गुल्मैः विविधवनस्पतिभिः च आवृतः अस्ति।

मदनमोहनमन्दिरस्य मार्गे स्थितम् अन्यत् प्राचीनं पञ्चरत्नशैल्याः मन्दिरम् अपि अधुना उपेक्षायाः शिकारः अभवत्। अस्य मन्दिरस्य अधिकांशाः शिखराः भग्नाः सन्ति परिसरस्य बृहद्भागः वृक्षलताभिः आवृतः अस्ति। मन्दिरे अधुना कापि प्रतिमा न विद्यते।

विष्णुपुरस्य इतिहासस्य एकः प्रसिद्धः भावपूर्णः च अध्यायः लालबाईमहालः लालबान्धः च सम्बद्धः अस्ति। ऐतिहासिककथानुसारम् ओडिशादेशस्य पठानसेनापतेः रहीमखानस्य सम्पत्तेः अधिकारग्रहणकाले मल्लराजा द्वितीयरघुनाथसिंहः लालबाईम् विष्णुपुरम् आनयत्। अनन्तरं राज्ञा तस्यै नूतनः महालः निर्मापितः यः लालबाईमहालः इति प्रसिद्धः अभवत्।

लोककथानुसारम् अस्य सम्बन्धस्य कारणेन राजपरिवारे विवादः वर्धितः अन्ते च लालबाय्याः मृत्युर्लालबान्धे अभवत्। अद्य लालबाईमहालः केवलं जीर्णावशेषरूपेण अवशिष्टः अस्ति यः अतीतस्य कथां कथयति।

इतिहासप्रेमिणः विशेषज्ञाः च मन्यन्ते यत् यदि विष्णुपुरस्य एतासां उपेक्षितानां ऐतिहासिकधरोहराणां शीघ्रं संरक्षणं पुनरुद्धारं च न क्रियते तर्हि बङ्गप्रदेशस्य टेराकोटाविरासतायाः एकः महत्त्वपूर्णः अध्यायः सर्वदा कृते समाप्तः भविष्यति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani