-डॉ. निवेदिता शर्मा

भारतभूमिः प्रतिभानां जननी अस्ति। अस्याः देशस्य ग्रामेषु कस्बेषु नगरेषु च सहस्रशः एतादृशाः बालकाः सन्ति ये स्ववयसः अपेक्षया बहु अग्रे गत्वा समाजे पर्यावरणे विज्ञाने क्रीडायां कलायां संस्कृतौ च उल्लेखनीयानि कार्याणि कुर्वन्ति। कश्चित् कठिनपरिस्थितिषु अपि अध्ययनं निरन्तरं कुर्वन् वैज्ञानिकदृष्ट्या नवोन्मेषान् करोति। अन्यः जलस्य वनानां च संरक्षणार्थम् अभियानं सञ्चालयति। अपरः राष्ट्रियस्तरे क्रीडाक्षेत्रे देशस्य यशः वर्धयति। अन्यः स्वसंवेदनशीलतया साहसेन च समाजस्य कृते आदर्शः भवति। स्वाभाविकमेव एतादृशानि कार्याणि मध्यप्रदेशस्य अस्माकं बहवः बालकाः अपि कुर्वन्ति। किन्तु दुर्भाग्यवशात् एतेषां बहूनां बालकानां प्रेरणादायिकाः कथाः केवलं स्थानीयस्तरे एव सीमिताः भवन्ति।

वास्तवतः एतेभ्यः बालकेभ्यः राष्ट्रियपरिचयं प्रदातुं प्रदेशस्य बालकेभ्यः अभिभावकेभ्यः शिक्षकेभ्यः सामाजिकसंस्थाभ्यः जनप्रतिनिधिभ्यः च प्रधानमन्त्री राष्ट्रियबालपुरस्काराय यथाशक्ति अधिकाधिकनामाङ्कनानि प्रेषयितुम् आह्वानं कृतम्। अयं पुरस्कारः तस्याः चिन्तनधारायाः सम्मानः अस्ति या एतत् सिद्धयति यत् परिवर्तनं कर्तुं महती आयुः न आवश्यकाऽस्ति अपितु दृढः संकल्पः आवश्यकः। यदि इच्छाशक्तिः दृढा भवति तर्हि लघुवयसि अपि असाधारणाः उपलब्धयः प्राप्तुं शक्यन्ते।

प्रधानमन्त्री राष्ट्रियबालपुरस्कारः भारतस्य सर्वोच्चः राष्ट्रियसम्मानः अस्ति। अयं पञ्चवर्षात् अष्टादशवर्षपर्यन्तं वयःसमूहस्य तेषां बालकानां प्रदीयते ये असाधारणं धैर्यं साहसं सृजनशीलतां अदम्यं च उत्साहं प्रदर्शितवन्तः। प्रतिवर्षं नवीनदिल्लीनगरे आयोजिते विशेषसमारोहे भारतस्य राष्ट्रपति एतान् प्रतिभासम्पन्नान् बालकान् सम्मानयति। अयं पुरस्कारः षट्सु वर्गेषु प्रदीयते। तेषु साहसम् समाजसेवा पर्यावरणसंरक्षणम् क्रीडा कला संस्कृतिः विज्ञानं प्रौद्योगिकी च अन्तर्भवन्ति। प्रतिवर्षं दिसम्बरमासस्य षड्विंशतितमे दिने वीरबालदिवसस्य अवसरे अयं सम्मानः प्रदीयते।

**अयं दिवसः दशमसिखगुरोः गुरुगोविन्दसिंहमहोदयस्य साहिबजादयोः साहिबजादा जोरावरसिंहस्य साहिबजादा फतेहसिंहस्य च अद्वितीयबलिदानस्य नैतिकसाहसस्य च स्मरणार्थम् आचर्यते। केवलं नववर्षीयः सप्तवर्षीयः च सन्तौ अपि स्वसिद्धान्तान् स्वधर्मं च न परित्यक्तवन्तौ एतौ वीरबालकौ अद्यापि सर्वेषां बालकानां प्रेरणास्रोतौ स्तः। प्रधानमन्त्री राष्ट्रियबालपुरस्कारः तस्याः अमरपरम्परायाः वर्तमानपीढ्याः उपलब्धिभिः सह सम्बन्धं स्थापयति यत्र साहसं सेवा समर्पणम् उत्कृष्टता च राष्ट्रस्य सर्वोच्चसम्मानं प्राप्नुवन्ति।

वर्षे २०१९ तमे अस्य पुरस्कारस्य नूतना व्यवस्था प्रवर्तिताभवत्। ततः आरभ्य अद्यपर्यन्तं देशस्य विभिन्नप्रदेशेभ्यः द्विशतत्रयाधिकाः बालकाः एतेन सम्मानिताः सन्ति। एतेषां बालकानाम् उपलब्धयः विविधेषु क्षेत्रेषु दृष्टाः। केचन बाढाग्निदुर्घटनादिषु आपत्कालेषु जनानां प्राणान् रक्षितवन्तः। केचन वैज्ञानिकोपकरणानि विकसितवन्तः। अन्ये दिव्याङ्गजनानां हिताय उपयोगिन्यः प्रौद्योगिकीः निर्मितवन्तः। अपरे पर्यावरणसंरक्षणार्थं सहस्रशः जनान् जागरूकान् कृतवन्तः। केचन क्रीडाक्षेत्रे कलाक्षेत्रे वा भारतस्य गौरवं वर्धितवन्तः। एताः प्रेरणादायिकाः कथाः एतत् प्रमाणयन्ति यत् प्रतिभा न कदापि महानगरस्य संसाधनानां वा आर्थिकस्थितेः आश्रिता भवति।

मध्यप्रदेशे अपि एतादृशीनां प्रतिभानां कापि न्यूनता नास्ति। जनजातीयप्रदेशेभ्यः आरभ्य नगरेषु महानगरेषु च बहवः बालकाः स्वपरिश्रमेण सृजनशीलतया च नूतनां परिचितिं प्राप्नुवन्ति। विविधेषु क्षेत्रेषु अस्माकं बालकाः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। अधुना तेषां कार्याणां राष्ट्रियपरिचयार्थम् आवश्यकं यत् समये एव तेषां नामाङ्कनं क्रियेत।

अधुना यासु षट्सु श्रेणीषु अयं पुरस्कारः प्रदीयते तासु साहसश्रेण्यां तेषां बालकानां सम्मानः क्रियते ये स्वजीवनस्य चिन्तां विना अन्येषां साहाय्यं कृतवन्तः अथवा सङ्कटकाले अद्वितीयं साहसं प्रज्ञां च प्रदर्शितवन्तः। समाजसेवाश्रेणी तेषां बालकानां कृते अस्ति ये समाजस्य दुर्बलवर्गाणां महिलानां बालकानां समुदायस्य वा हितार्थं प्रेरणादायकानि कार्याणि कृतवन्तः। पर्यावरणश्रेण्यां प्रकृतिसंरक्षणं जैवविविधतासंरक्षणं जलसंरक्षणं स्वच्छता जलवायुसम्बद्धप्रयत्नाश्च विशेषमहत्त्वं प्राप्नुवन्ति। क्रीडाश्रेणी राष्ट्रियान्तरराष्ट्रीयस्तरे उत्कृष्टप्रदर्शनं कृतवतां क्रीडकानां कृते अस्ति। कला संस्कृतिश्रेण्यां सङ्गीतनृत्यचित्रकला लोककला रङ्गमञ्चः सांस्कृतिकविरासत्संरक्षणं च क्षेत्रेषु योगदानं कृतवतां बालकानां सम्मानः क्रियते। विज्ञानप्रौद्योगिकीश्रेण्यां तेषां नवोन्मेषाणां मान्यता प्रदीयते येषां माध्यमेन समाजस्य वास्तविकसमस्याः समाधाताः अथवा जनजीवनस्य उन्नतौ सहायता प्राप्ता।

अस्य पुरस्कारस्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णा प्रशंसनीया च विशेषता एषा अस्ति यत् अस्य कृते कस्यापि योग्यबालकस्य नामाङ्कनं तस्य मातापितरौ शिक्षकः सामाजिकसंस्था जनप्रतिनिधिः जिलाप्रशासनम् अथवा कश्चन उत्तरदायी नागरिकः अपि कर्तुं शक्नोति। एतदेव न केवलम् यदि कश्चन बालकः स्वयम् आत्मानं पात्रं मन्यते तर्हि सः स्वनामाङ्कनम् अपि कर्तुं शक्नोति। एषा व्यवस्था एतत् सुनिश्चितं करोति यत् केवलं सूचनायाः अभावात् कस्यापि प्रतिभासम्पन्नबालकस्य उपलब्धिः उपेक्षिता न भवेत्।

पात्रतायाः दृष्ट्या आवेदकः भारतीयनागरिकः भारतदेशस्य निवासी च भवेत्। एकत्रिंशत् जुलै २०२६ दिनाङ्के तस्य वयः पञ्चवर्षात् अष्टादशवर्षपर्यन्तं भवेत्। तस्य उपलब्धिः अथवा कार्यं गतद्विवर्षाभ्यन्तरे सम्पन्नं भवेत्। आवेदनपत्रेण सह निर्धारितदस्तावेजाः अद्यतनचित्रं उपलब्धेः संक्षिप्तविवरणं च नामाङ्कनस्य अन्तिमतिथेः पूर्वं आनलाइनमाध्यमेन पुरस्कारपोर्टले समर्पणीयम्।

अत्र एतदपि अवगन्तव्यं यत् प्रधानमन्त्री राष्ट्रियबालपुरस्कारः वस्तुतः तस्य विश्वासस्य प्रतीकः अस्ति यत् राष्ट्रं स्वेषां बालानां प्रतिभां संवेदनशीलतां साहसं नवोन्मेषं च पश्यति अवगच्छति सम्मानयति च। अयं सम्मानः तेषां बालानां नूतनं परिचयं ददाति तथा लक्षशः अन्येभ्यः बालकेभ्यः एषः सन्देशः ददाति यत् सकारात्मकचिन्तनं निरन्तरपरिश्रमः समाजस्य प्रति उत्तरदायित्वं च कस्यामपि अवस्थायां राष्ट्रियगौरवस्य कारणं भवितुम् अर्हति।

**मध्यप्रदेशस्य बालकानां कृते एषः अवसरः प्रदेशस्य नूतनपीढ्याः प्रतिभां राष्ट्रस्य पुरतः प्रस्तुतुं महत्त्वपूर्णः अस्ति। यदि भवतः समीपे कश्चन एतादृशः बालकः अस्ति यस्य कार्यं स्ववयसः अपेक्षया महान् अस्ति तर्हि तस्य प्रेरणादायिनी कथा राष्ट्रियमञ्चं प्रति प्रेषणस्य समयः एष एव अस्ति। स्मर्तव्यं यत् सम्यक्समये कृतं नामाङ्कनं कस्यचित् बालकस्य जीवनस्य दिशां परिवर्तयितुं शक्नोति तथा तम् अखिलदेशस्य बालकानां प्रेरणास्रोतः कर्तुं समर्थम् अस्ति। सम्भवम् अस्ति यत् अस्मिन् वर्षे राष्ट्रपतिभवने सम्मानितेषु असाधारणबालकेषु मध्यप्रदेशस्य अपि अस्माकं अनेकाः प्रतिभाशालिनः बालकाः बालिकाः च स्युः। केवलं तेषां प्रतिभायाः सम्यक् परिचयः समये च तस्याः प्रोत्साहनम् आवश्यकम्। एषः एव कार्यः भवद्भिः स्वपरिसरे विद्यमानानां बालकानां प्रतिभां मनसि निधाय अवश्यम् करणीयः।

(लेखिका, मध्य प्रदेश बाल संरक्षणायोगस्य अध्यक्षा )

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani