भोपालम्, 30 जूनमासः (हि.स.)।मध्यप्रदेशेन इतिहासः निर्मितः। एकस्मिन्नेव काले द्वादश उद्यानिकीपादपोत्पादनेभ्यः भौगोलिकसंकेतकचिह्नस्य जीआई टैग इत्यस्य प्राप्तौ राज्यं सफलतां प्राप्तवान्। देशे एषा प्रथमवारं घटना यदा एकस्मिन्नेव काले एतावदधिकसंख्यायाः उत्पादानां जीआई टैग प्रदत्तः।

जनसम्पर्काधिकारी अवनीश सोमकुवर मङ्गलवासरे अवदत् यत् प्रदेशस्य येषाम् उद्यानिकीपादपोत्पादनानां जीआई टैग प्राप्तः तेषु गुना धन्यम् नरसिंहपुरस्य बरमानघाटस्य वृन्ताकः बैतूलस्य गजरिया आम्रफलम् खरगोनस्य रक्तमरिचिका माण्डवस्य खुरासानी इमली जबलपुरस्य मटरः सिवनीस्य सीताफलम् मालवी आलुकम् गराडू नरसिंहपुरस्य गुडः जबलपुरस्य सिंघाडः आलीराजपुरस्य नूरजहाँ आम्रफलम् बुरहानपुरस्य कदलीफलम् इन्दौरी जीरावनम् रतलामस्य सैलाना बालम ककडी तथा छतरपुरस्य ताम्बूलपत्रम् अन्तर्भवन्ति।

सः अपि अवदत् यत् एतेभ्यः अतिरिक्तम् उज्जयिन्याः इमली आलीराजपुरस्य अचारी आम्रफलम् मालवप्रदेशस्य श्वेतपलाण्डुः झाबुआस्य दालपानिया मन्दसौरस्य देशीयजीरकम् बुरहानपुरस्य जलेबी अशोकनगरस्य खिरनी इत्येतेषां जीआई टैग प्राप्त्यर्थं प्रस्तावाः प्रेषिताः सन्ति। कृषककल्याणवर्षे एषा महती उपलब्धिः अस्ति।

कुम्भराजधन्यम्

कुम्भराजधन्यं गुना जनपदे प्रायः षष्टिवर्षेभ्यः संवर्ध्यते। एषा जातिः पञ्चाशीत्यधिकाशीतिदिनेभ्यः नवतिदिनपर्यन्तं परिपक्वा भवति। अस्य उत्पादनं प्रतिहेक्टरे द्वादश पञ्चदश क्विण्टलपर्यन्तं भवति। अस्मिन् शून्यदशमलवचत्वारि शून्यदशमलवपञ्च प्रतिशतपरिमितं वाष्पशीलतैलम् अस्ति येन अस्य सुगन्धः माधुर्यं च अत्युत्तमम् अस्ति। गुना जनपदात् धन्यं विदेशेष्वपि निर्यात्यते। कुम्भराजधन्यस्य स्वादः अन्यधन्यात् अधिकः उत्तमश्च अस्ति। अस्य हरितवर्णः उज्ज्वलः आकृतिः उत्तमा परिमाणं सम्यक् सुगन्धश्च उत्कृष्टः अस्ति। केवलं गुना जनपदे प्रतिवर्षं प्रायः द्वात्रिंशत्सहस्र मेट्रिकटनपरिमितं धन्यं उत्पाद्यते यत् देशस्य समग्रधन्यउत्पादनस्य विंशतिः पञ्चविंशतिः प्रतिशतपर्यन्तं भवति।

बरमानवृन्ताकः

नर्मदानद्याः वालुकामृत्तिकायां उत्पादितस्य बरमानवृन्ताकस्य स्वादः विशिष्टः अस्ति। अतः बाह्यप्रदेशेभ्यः अपि जनाः एतत् उत्पादं प्राप्नुवन्ति। विपण्यां बरमानवृन्ताकस्य विशेषमाग्रहः दृश्यते। विशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् नर्मदातटे न्यूनतापमानस्य कारणात् अस्य वृन्ताकस्य स्वादः अन्यः भवति।

बैतूलस्य गजरिया आम्रफलम्

बैतूल जनपदे खेडला दुर्गः भवरगढ दुर्गः सांवलीगढ दुर्गः शेरगढ दुर्गः असीरगढ दुर्गश्च सन्ति ये पञ्चशतवर्षेभ्यः अधिकप्राचीनाः सन्ति। एते दर्शयन्ति यत् बैतूलप्रदेशः गोंडराजानां प्रमुखकेन्द्रम् आसीत्। आम्रफलं भारतस्य सर्वसुलभं फलम् अस्ति यत् प्रायः सर्वेषु प्रदेशेषु संवर्ध्यते। ताजफलस्य उपयोगातिरिक्तम् आम्रफलात् अचारः आमचूर्णम् स्क्वैश रसः शर्बतः जैम अमावटादयः अपि निर्मीयन्ते। अधिकांश आम्रवाटिकाः अवैज्ञानिकरीत्या स्थापिताः सन्ति अतः तासां उत्पादकता न्यूना अस्ति।

खरगोनस्य रक्तमरिचिका

खरगोन जनपदस्य रक्तमरिचिका प्रमुखकृषिफलेषु अन्यतमा अस्ति। प्रतिवर्षं अस्याः कृषिक्षेत्रं उत्पादनं च वर्धते। भारतस्य प्रमुखमरिचिकाविपणीनां मध्ये सनावदस्य समीपे बेदिया इति स्थाने विशालविपणी अस्ति। निमाड मालवप्रदेशौ राज्यस्य प्रमुखौ मरिचिकाउत्पादकप्रदेशौ स्तः। अत्र उत्पादिता रक्तमरिचिका चीन पाकिस्तान मलेशिया सऊदीअरबदेशेषु निर्यात्यते।

खुरासानी इमली

माण्डवभूमेः प्रभावः अद्भुतः अस्ति। यः अपि अत्र आगच्छति सः अस्याः भूमेः अङ्गं भवति। विविधराजवंशाः वनस्पतयः च अस्याः भूमेः सह एकीभूताः अभवन्। तादृशमेव उदाहरणं बाओबाब वृक्षः अस्ति यः चतुर्दशशताब्द्यां महमूद खिलजी शासनकाले आफ्रिकादेशात् माण्डवं नीतः। अनन्तरं अस्य नाम बाओबाब इत्यस्मात् परिवर्त्य खुरासानी इमली इति कृतम्। एषः माण्डवी इमली इति नाम्नापि प्रसिद्धः अस्ति। अस्य वृक्षस्य स्वरूपम् एवं दृश्यते यथा कश्चित् तम् ऊर्ध्वमूलं न्यधात्। अस्य पत्राणि केवलं वर्षाकाले एव वर्धन्ते।

सीताफलम्

सिवनी जनपदे षट्षष्ट्यधिकषट्शतहेक्टेयरपरिमिते क्षेत्रे षट्सहस्रपञ्चशतमेट्रिकटनाधिकं सीताफलम् उत्पाद्यते। अस्य फलस्य भारः षट्शतसप्तशतग्रामपर्यन्तं भवति अतः अस्य नाम जम्बसीताफलम् इति प्रसिद्धम्। विशिष्टाकारस्य स्वादस्य च कारणात् अस्य प्रदेशे देशे च उत्तमा मागधा अस्ति।

मालवी आलुकम्

भारतीयम् आलुकम् रोगप्रतिरोधे आकारे परिमाणे त्वचावर्णे च अन्तरराष्ट्रीयमानदण्डान् पूरयति। आलुकस्य प्रसंस्करणेन अधिकः आर्थिकमूल्यलाभः भवति। भारते मध्यप्रदेशः आलुकोत्पादने पञ्चमस्थाने अस्ति। राज्यस्य भागः षट्दशमलवअष्टषष्टि प्रतिशतपरिमितः अस्ति। मालवप्रदेशः मध्यप्रदेशे आलुकोत्पादने महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति।

हरितमटरः जबलपुरः

हरितमटरः जबलपुरस्य प्रसिद्धा शाकभक्ष्यफसलः प्रमुखा रबीफसलश्च अस्ति। एषः प्रोटीन तन्तु प्रतिऑक्सीकारकपदार्थैः च समृद्धः पौष्टिकः खाद्यपदार्थः अस्ति। अस्य फसलकालः चत्वारिंशत् षष्टिदिनपर्यन्तः भवति। वर्षे द्विसहस्राष्टादश नवदशे एकत्रिंशत्सहस्रत्रिशत्षष्टिहेक्टेयरक्षेत्रे अस्य बुवनं कृतम् तथा द्विपञ्चाशत्सहस्रपञ्चशतटनपरिमितं उत्पादनम् अभवत्।

गराडू

गराडू मालवप्रदेशस्य प्रमुखकृषिफलेषु अन्यतमः अस्ति। एषः रतालुविशेषः अस्ति तथा स्वतन्त्ररूपेण संवर्ध्यते। मालवप्रदेशे नियमितरूपेण संवर्ध्यमानः उपभुज्यमानश्च रतालुविशेषः गराडू एव अस्ति। अस्य उत्पत्तिकेन्द्रं मालवपठारः मन्यते। गराडू पर्यन्तरतालु इति नाम्नापि प्रसिद्धः अस्ति। अस्य उपयोगः पारम्परिकेषु आधुनिकेषु च मिष्टान्नेषु क्रियते।

नरसिंहपुरस्य गुडः

भारतः विश्वस्य प्रमुखगुडोत्पादकदेशेषु अन्यतमः अस्ति तथा विश्वस्य प्रायः अष्टपञ्चाशत्प्रतिशतं गुडोत्पादनं करोति। मध्यप्रदेशः भारतस्य गुडोत्पादने प्रायः षट्प्रतिशतं योगदानं ददाति। नरसिंहपुर जनपदः गुडनिर्माणाय प्रसिद्धः अस्ति। अत्र कृष्णकपासमृत्तिका अधिका अस्ति या जलधारणक्षमतायां श्रेष्ठा अस्ति। मध्यप्रदेशस्य समग्रे इक्षुक्षेत्रे प्रायः पञ्चषष्टिप्रतिशतं नरसिंहपुरे एव अस्ति। अतः अयं जनपदः मध्यप्रदेशस्य शर्करापात्रम् इति कथ्यते। कृषकाः अधुना गुडनिर्माणोद्यमस्य विकासे विशेषरुचिं वहन्ति।

जबलपुरस्य सिंघाडः

सिंघाडकृष्यर्थं सप्तमासपर्यन्ता परिश्रमः अपेक्षितः भवति। पादपस्य पूर्णविकासाय चत्वारः मासाः फलोत्पत्तये त्रयः मासाश्च आवश्यकाः भवन्ति। बीजारोपणं ग्रीष्मकाले वैशाखज्येष्ठमासयोः भवति। कृषकाः लघुजलाशये बीजानि वपन्ति। एकमासानन्तरं लता भूत्वा बृहत्तडागे स्थाप्यते। फलसङ्ग्रहः मार्गशीर्षपौषमासयोः क्रियते। जबलपुर सतना समीपवर्तिषु जनपदेषु च प्रायः चतुःसहस्रपञ्चशत कृषकाः अस्य कृषिं कुर्वन्ति। ताजः सिंघाडः अधिकजलांशेन स्टार्चेन प्रोटीनेन च प्रसिद्धः अस्ति।

नूरजहाँ आम्रफलम्

मध्यप्रदेशस्य कट्टीवाडा प्रदेशः स्वाभाविकसौन्दर्येण प्रसिद्धः अस्ति। अद्यत्वे नूरजहाँ आम्रफलस्य कारणेन सामाजिकमाध्यमेषु अपि प्रसिद्धिं प्राप्तवान्। एतेषां फलानां भारः त्रयः त्रिदशमलवपञ्च किलोग्रामपर्यन्तः भवति तथा एकपादपरिमाणपर्यन्तं दीर्घाणि भवन्ति। उत्पादकानां मतानुसारम् एषा जातिः शतवर्षेभ्यः पूर्वम् अफगानिस्तानदेशात् गुजरातमार्गेण मध्यप्रदेशम् आगता। अस्याः जातेः अनेकाः उत्पादकाः सन्ति तथा नूरजहाँ आम्रफलं विशेषप्रसिद्धम् अस्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani