-विकास सक्सेना

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदिनो देशस्य नेतृत्वभारं वहतः द्वादशवर्षाणि पूर्णानि जातानि। अस्मिन् कालखण्डे देशस्य आर्थिकानां, राजनैतिकानां, कूटनीतिकानां, सामाजिकानां, प्रौद्योगिकीयानां, सामरिकानां, अन्तरिक्षविज्ञानसम्बद्धानां, सांस्कृतिकानां तथा आध्यात्मिकक्षमतानां यत् स्वरूपं दृष्टिगोचरम् अभवत्, तेन देशवासिषु आत्मविश्वासस्य आत्मगौरवस्य च भावनायाः संचारः कृतः। अद्यावधि स्वकार्यकाले मोदीसर्वकारेण भारतीयार्थव्यवस्था गम्भीरपरिस्थितीः सम्मुखीकुर्वता तथाकथित फ्रेजाइल फाइव अर्थव्यवस्थानां समूहात् निष्कास्य विश्वस्य अतितीव्रगत्या वर्धमानार्थव्यवस्था कृता। अद्य भारतं विश्वस्य तृतीयमहत्तमार्थव्यवस्था भवितुं द्रुतगत्या अग्रे गच्छति।

सर्जिकलस्ट्राइक, एयरस्ट्राइक तथा ततः परम् ऑपरेशनसिन्दूर इत्येतैः भारतीयसेनाभिः स्वसाहसेन, पराक्रमेण, रणनीतिककौशलेन तथा प्रौद्योगिकीयदक्षतया शस्त्राणां सूक्ष्मप्रहारक्षमता उन्नतरक्षाव्यवस्था च सम्पूर्णविश्वे प्रतिष्ठापिता। अस्यैव परिणामः यत् बहवः देशाः भारतनिर्मितां ब्रह्मोस क्षेपणास्त्रं क्रेतुम् उत्सुकाः सन्ति।

भारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-सङ्गठन संस्थया चन्द्रयान ३ अभियानस्य माध्यमेन चन्द्रस्य दक्षिणध्रुवप्रदेशे सफलावतरणं कृत्वा सम्पूर्णविश्वम् आश्चर्यचकितं कृतम्। अन्तरिक्षविज्ञानस्य महाशक्तिरूपेण प्रसिद्धौ अमेरिका तथा रूसदेशौ अपि अद्यावधि अस्मिन् क्षेत्रे एतादृशीं सफलतां न प्राप्तवन्तौ। अस्य पूर्वं इसरो संस्थया प्रथमप्रयत्ने एव मङ्गलग्रहस्य कक्षायां सफलप्रवेशं कृत्वा अमेरिका रूसादीन् अग्रगण्यदेशान् अपि अतिक्रान्तम्।

एतासां सर्वासाम् उपलब्धीनां मध्ये मोदीसर्वकारेण गतद्वादशवर्षेषु यत् महान् कार्यं कृतम्, तत् भारतीयजनमानसे आत्मविश्वासस्य, आत्मगौरवस्य तथा स्वाभिमानस्य भावनायाः पुनर्जागरणम् अस्ति। मोदीसर्वकारस्य सततप्रयत्नैः भारतीयजनमानसे द्वादशशतवर्षपर्यन्तं विकसितः हीनताग्रन्थिः भग्नः, भारतीयमेधा च नवशक्त्या सह सर्वेषु क्षेत्रेषु नूतनकीर्तिमानानि स्थापयति।

अष्टमशताब्द्याः मध्यभागे भारते विदेश्याक्रान्तृभिः आक्रमणानि प्रारब्धानि। एतेषाम् आक्रान्तॄणां लक्ष्यं केवलं भारतस्य अपारधनसम्पदां लुण्ठनं नासीत्, अपितु स्वमतस्य प्रसारं कृत्वा गजवा ए हिन्द इति संकल्पनायाः साकारता अपि आसीत्। षोडशशताब्द्यां वाणिज्यार्थम् आगता ईस्ट इण्डिया कम्पनी अपि केवलं लाभार्जने सीमिता नाभवत्। तस्याः अधिकारिणः अपि योजनाबद्धरूपेण अत्र ईसाईमतस्य प्रसारे निरताः अभवन्। किन्तु इस्लामधर्मस्य ईसाईमतस्य च व्यापकप्रसारे विश्वस्य प्राचीनतमायाः सनातनसंस्कृतेः भारतीयजनमानसे गाढमूलानि महत् विघ्नम् अभवन्। तानि नाशयितुं गौरी, गजनी, खिलजी तथा मुगल आक्रान्तारः अत्रस्थमन्दिराणि भग्नवन्तः, येन भारतीयस्थापत्यकलायाः विनाशः सांस्कृतिकाध्यात्मिकशक्तेः आघातश्च भवेत्।

सनातनधर्मानुयायिषु हीनभावनां जनयितुं भग्नमन्दिरावशेषेषु एतादृश्यः मस्जिदाः निर्मिताः यत् मन्दिरचिह्नानि स्पष्टतया दृश्येरन्। सहस्रवर्षेषु सञ्चितां भारतीयज्ञानपरम्परायाः साहित्यसम्पदं दग्धं कृतम्, येन सनातनसंस्कृतेः सततप्रसारः बाधितः भवेत्।

स्वसमृद्ध्या सुवर्णपक्षिणी इति प्रसिद्धे भारते वाणिज्यार्थम् आगतायाः ईस्ट इण्डिया कम्पनीस्य प्रभाववृद्धेः पूर्वम् आगताः आक्रान्तारः शक्त्या खड्गेन च इस्लाममतस्य प्रसाराय प्रयत्नशीलाः आसन्। बहुषु अत्याचारेषु कृतेषु अपि एते इस्लामीयाक्रान्तारः सनातनसंस्कृतिं, धर्मं, भाषां, शिक्षां, चिकित्सापद्धतिं, आध्यात्मिकविश्वासं च कम्पयितुं न शक्तवन्तः। किन्तु ईस्ट इण्डिया कम्पनी दृढमूलत्वं प्राप्तवती चेत् तस्याः अवगतम् यत् भारते दीर्घकालपर्यन्तम् आर्थिकलाभार्जनस्य ईसाईमतस्थापनस्य च कृते प्रथमं सनातनधर्मावलम्बिषु हीनताग्रन्थिः विकसितव्यः। एतदर्थं सनातनसंस्कृतेः ज्ञानपरम्परा, साहित्यं, चिकित्साशास्त्रं, आध्यात्मिकता, पर्वोत्सवाः तथा सामाजिकपरम्पराः तुच्छाः इति दर्शयित्वा भारतीयेषु अपराधबोधस्य आत्मग्लानेश्च भावनां जनयितुं योजनाबद्धाः प्रयत्नाः कृताः। सनातनसाहित्ये मिलावटं कृत्वा तत् षड्यन्त्रपूर्वकं दूषितम्। आयुर्वेदादिचिकित्सापद्धतिः निष्प्रभावा इति प्रदर्शयितुं प्रयत्नः कृतः। विदेश्याक्रान्तृप्रभावेन देशकालपरिस्थित्याः कारणेन च कतिपयेषु क्षेत्रेषु विकसिताः कुरीतयः समाजसुधारस्य नाम्ना प्रचारिताः, यथा ताः सम्पूर्णस्य सनातनधर्मस्य अनिवार्यपरम्पराः इव भासेरन्। अस्माकं गिल्लीडण्डा, कञ्चुकक्रीडा, पतङ्गक्रीडा, बग्गायानक्रीडा इत्यादयः अपि तुच्छाः इति दर्शयितुं प्रयत्नाः कृताः। ईसाईमिशनरीसंस्थानां ब्रिटिशसर्वकारस्य च सततप्रयत्नैः देशे एतादृशः वर्गः विकसितः यः सनातनधर्मं संस्कृतिं च हीनदृष्ट्या पश्यति स्म।

क्रान्तिकारिणां बलिदानेन स्वतन्त्रतासेनानां संघर्षेण च १९४७ तमे वर्षे देशः आङ्ग्लशासनात् मुक्तः अभवत्, किन्तु तेन सह धर्माधारितः मातृभूमेः विभाजनः अपि स्वीकर्तव्यः अभवत्। दुर्भाग्यवशात् तत्कालीननेतृत्वस्य भारतीयसनातनसंस्कृतेः प्रति असंवेदनशीलतायाः कारणात् एकपञ्चाशत्शक्तिपीठेषु अन्यतमं हिङ्गलाजमातामन्दिरं पाकिस्तानदेशे गतं तथा सप्त शक्तिपीठानि बाङ्ग्लादेशदेशे अवशिष्टानि। एतानि जेशोश्वरीमातामन्दिरम्, सुगन्धामातामन्दिरम्, अपर्णामातामन्दिरम्, जयन्तीमातामन्दिरम्, महाशक्तिमातामन्दिरम्, चट्टलभवानीमातामन्दिरम् तथा त्रिस्रोतामातामन्दिरम्। एतदतिरिक्तं ढाकेश्वरीमातामन्दिरं तथा सिखसमुदायस्य प्रमुखतीर्थं करतारपुरसाहिब गुरुद्वारम् अपि भारतात् पृथक् अभवताम्, किन्तु तेषां पुनः प्राप्त्यर्थं विशेषाः प्रयासाः न कृताः।

स्वातन्त्र्योत्तरकाले अपि, यदा भारतीयसेनायाः पराक्रमेण नूतनः बाङ्ग्लादेशदेशः निर्मितः, तदा न करतारपुरसाहिबस्य पुनर्प्राप्त्यर्थं प्रयत्नाः अभवन्, न च बाङ्ग्लादेशस्थमन्दिराणां पुनरुद्धाराय प्रयासाः कृताः। किन्तु २०१४ तमे वर्षे नरेन्द्रमोदिनेतृत्वे एन डी ए सर्वकारस्य स्थापनानन्तरं परिस्थितयः शीघ्रं परिवर्तिताः। गतद्वादशवर्षेषु पञ्चशतवर्षीयसंघर्षानन्तरम् अयोध्यायां रामललायाः भव्यं मन्दिरं निर्मितम्। काशीविश्वनाथधामस्य उज्जयिन्यां महाकालेश्वरमन्दिरस्य च भव्यविस्तारः, महर्षिविश्वामित्रेण पावागढे स्थापितायाः कालीमातुः मन्दिरे पञ्चशतवर्षानन्तरं शिखरध्वजारोहणं च अस्मिन्नेव काले सम्भवम् अभवत्। अलीकाले भोजशाला अपि न्यायालयेन वाग्देव्याः मन्दिररूपेण स्वीकृता। भारतात् चौर्येण नीताः ६४२ प्राचीनवस्तवः, येषु अधिकांशाः देवदेवीनां मूर्तयः आसन्, कूटनीतिकप्रयत्नैः पुनः प्राप्ताः। एषा संख्या कस्यापि देशस्य कृते अभिलेखीयसफलता अस्ति।

एतदतिरिक्तं सर्वकारस्य सततप्रयत्नैः आयुर्वेदः योगश्च अन्तरराष्ट्रीयमान्यता प्राप्तवन्तौ। सम्पूर्णविश्वे प्रतिवर्षं जूनमासस्य एकविंशतितमे दिने विश्वयोगदिवसः आचर्यते। २०२४ तमे वर्षे प्रायः १५० देशैः आयुर्वेददिवसः अपि आचरितः। सर्वकारस्य प्रयत्नेन सम्प्रति भारते ४३ यूनेस्को विश्वधरोहरस्थलानि सन्ति तथा ६२ स्थलानि अस्थायीसूच्यां समाविष्टानि सन्ति। बौद्धपरिपथः तथा करतारपुरसाहिब मार्गः अपि अस्यां दिशि कृतानां प्रयत्नानां द्योतकौ स्तः। प्रयागराजे कुम्भमहोत्सवस्य भव्यायोजनम् अपि सनातनसंस्कृतेः वैश्विकपरिचयस्य पुनर्स्थापने विशेषयोगदानं दत्तवान्।

प्राचीनभारतीयराज्यव्यवस्थायाः प्रतीकस्य सेंगोलस्य नवनिर्मितसंसद्भवने स्थापनया अपि भारतीयपरम्परायाः नूतना प्रतिष्ठा अभवत्। एतदतिरिक्तं काशी तमिल संगमम् इत्यादीनां कार्यक्रमाणां माध्यमेन सनातनधर्मावलम्बिनः क्षेत्रभाषादिभेदैः विभक्तुं क्रियमाणानां प्रयासानां प्रभावः न्यूनः कर्तुं प्रयत्नाः क्रियमाणाः सन्ति। गतद्वादशवर्षेषु सर्वकारस्य प्रत्यक्षपरोक्षप्रयत्नैः सनातनसंस्कृतेः गौरवस्य पुनर्स्थापनार्थम् अनेकाः प्रयासाः कृताः, किन्तु अद्यापि दीर्घा यात्रा अवशिष्टा अस्ति।

(लेखकः, स्वतंत्र टिप्पणीकारः ।)

-----------------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani