एकः कालः आसीत् यदा क्षेत्रेभ्यः खलिहानभूमिभ्यः गृहेभ्यः कार्यालयेभ्यश्च केवलम् आकाशवाण्याः स्वराः एव प्रतिध्वनिताः भवन्ति स्म। तदा इव अनुभूयते स्म यत् संगीततरङ्गेषु समग्रः देशः नृत्यति। यदा कश्चन समाचारः सन्देशो वा प्रसारितः भवति स्म तदा मन्यते स्म यत् सन्देशानां माध्यमेन देशः सम्बोध्यते। आकाशवाण्या अद्यपर्यन्तं स्वकीयायां यात्रायां समाचाराः सूचनाश्च प्रदत्ताः। सङ्कटकालेषु राष्ट्रम् अपि सावधानं कृतम्। कृषिकार्यात् आरभ्य शिक्षाजगत्सम्बद्धाः आवश्यकाः लाभदायकाश्च सूचना अपि प्रदत्ताः तथा जनानां मनोरञ्जनमपि कृतम्। स्वस्य सहजोपलब्ध्या तथा प्रौद्योगिक्या देशस्य सर्वेषां वर्गाणां सर्वासाम् आयुवर्गाणां कृते आकाशवाण्याः स्वराः सदा सुसज्जिताः अभवन्।

आकाशवाणी स्वस्य स्थापनाकालात् अष्टमजूनदिनाङ्के उन्नविंशत्यधिकनवशततमवर्षे आरभ्य एव देशस्य स्पन्दनरूपेण वर्तते। एषैव आकाशवाणी अष्टमजूनदिनाङ्के द्विसहस्रषड्विंशत्युत्तरवर्षे स्वकीयायाः गौरवशालियात्रायाः नवतिवर्षाणि पूर्णानि करिष्यति। अन्यैः शब्दैः वदेम चेत् आकाशवाणी अस्माकं नवतिवर्षीयः सहचरः अस्ति। अस्मिन् महत्त्वपूर्णे अवसरे हिन्दुस्थानसमाचारेण आकाशवाण्याः महानिदेशकः राजीवकुमार जैन इत्यनेन सह विशेषवार्ता कृता। प्रस्तुताः सन्ति संजीवकुमारेण सह वार्तालापस्य प्रमुखांशाः।

आकाशवाण्याः नवतिवर्षीयायाः गौरवशालियात्रायाः निमित्तं भवतः अभिनन्दनम्। आकाशवाण्या अद्यपर्यन्तं बहूनि सोपानानि पूर्णानि। अस्मिन् अवसरे भवान् किं वक्तुम् इच्छति।

महानिदेशकः – अभिनन्दनं भवते अपि। आकाशवाणीम् अत्रपर्यन्तं नेतुं अस्माकं कार्यक्रमनिर्मातॄणां, प्रौद्योगिकविशेषज्ञानां, अभियन्तॄणां तथा अस्याः संस्थायाः सह सम्बद्धस्य प्रत्येकस्य व्यक्तेः योगदानम् अस्ति। किन्तु अभियन्तारः स्युः वा कार्यक्रमनिर्मातारः, योग्याः प्रतिभाशालिनः जनाः वा प्रौद्योगिकविशेषज्ञाः, सर्वे अपि स्वसमग्रां ऊर्जां देशं सूचनासम्पन्नं कर्तुं, राष्ट्रस्य मनोरञ्जनं कर्तुं, अस्माकं संगीतं गायनं वादनं च इत्यादिललितकलाभिः विश्वं परिचाययितुं महतीं भूमिकां निर्वहितवन्तः। एतत् सर्वं तैः देशाय देशवासिभ्यश्च कृतम्। अतः आकाशवाण्याः एषा नवतिवर्षीययात्रा केवलम् आकाशवाण्याः, प्रसारभारत्याः, तस्याः कर्मचारिणां, अधिकारिणां, प्रौद्योगिकविशेषज्ञानां वा गौरवक्षणं नास्ति, अपितु समग्रदेशस्य गौरवविषयः अस्ति। विशेषतया देशस्य जनाः अपि आकाशवाणीं स्वसहचररूपेण स्वीकृतवन्तः। ताम् अतीव स्नेहं कृतवन्तः, प्रशंसितवन्तश्च। जनानां प्रेम्णः कारणेन एव वयं अस्मिन् सोपाने प्राप्तवन्तः।

आकाशवाण्याः नवतिवर्षीयां यात्रां भवान् केन रूपेण पश्यति।

महानिदेशकः – नवतिवर्षेभ्यः पूर्वं यदा भारतीयपरिदृश्ये ऑल इण्डिया रेडियो इति रूपेण रेडियो आगतः तदा एतत् नूतनं माध्यमम् आसीत्। अष्टमजूनदिनाङ्के उन्नविंशत्यधिकनवशततमवर्षे अस्य स्थापना अभवत् तथा तदा एतत् ऑल इण्डिया रेडियो इत्येव नाम्ना ज्ञायते स्म। उन्नविंशत्यधिकनवशतपञ्चाशदुत्तरषष्ठवर्षे पण्डितनरेन्द्रशर्मणः सुझावानुसारम् अस्य नाम आकाशवाणी इति अभवत्। यदा ऑल इण्डिया रेडियो इत्यस्य स्थापना अभवत् तदा अद्यतनवत् समाचारपत्राणि न अत्यधिकचमकीलानि आसन् न च तेषां मुद्रणम् अद्यतनवत् आकर्षकम् आसीत्। तादृशे काले मूलतः प्रौद्योगिक्याधारितस्य रेडियोमाध्यमस्य आगमनं जनानां कृते प्रथमं कौतूहलविषयः अभवत्। यदा अस्य माध्यमेन देशस्य सुदूरप्रदेशेषु जनानां गृहेषु कार्यालयेषु क्षेत्रेषु उद्यानेषु च स्वराः प्राप्नुवन्ति स्म तदा जनैः अस्य हार्दिकं स्वागतं कृतम्। आदौ रेडियोद्वारा सूचनाः समाचाराश्च प्रदीयन्ते स्म, किन्तु शनैः शनैः गीतसंगीतनाटकादयः कार्यक्रमाः अपि प्रसारयितुं प्रारब्धाः। प्रारम्भे रेडियोयन्त्राणि बृहन्ति आसन् अतः सर्वेषां कृते तानि क्रेतुं कठिनम् आसीत्। आरम्भे रेडियोपरवाना शुल्कमपि आसीत्। प्रसारणकार्यक्रमनिर्माणयोः प्रौद्योगिकी अपि जटिला आसीत्। तथापि नूतनत्वात् तथा चमत्कारित्वात् जनानां मध्ये अस्य आकर्षणं वर्धितम्। अनन्तरं प्रसारणग्राहकप्रौद्योगिक्योः सुधारः अभवत्, अल्पमूल्येषु ट्रान्जिस्टरयन्त्रेषु जनानां प्राप्तिः वर्धिता, आकाशवाणी जनैः उत्साहेन स्वीकृता। पश्यत एव रेडियो देशस्य स्पन्दनं जातम्।

आकाशवाण्यां गीतसंगीतात् आरभ्य समाचारपर्यन्तं बहवः प्रसारणाः भवन्ति। तेषां प्रसारणे चयनविषये च का नीति अस्ति।

महानिदेशकः – आकाशवाण्याः ध्येयवाक्यम् अस्ति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय। अर्थात् अधिकाधिकजनानां हिताय सुखाय च। आकाशवाण्याः उद्देश्यः अस्ति यत् समाजस्य अधिकाधिकजनानां हितं आनन्दं च मनसि निधाय प्रसारणं क्रियते। गीतसंगीतकार्यक्रमाः स्युः वा समाचाराः, सर्वेषां पृष्ठे अयमेव विचारः कार्यं करोति। समाचारविषये अस्माकं ध्येयम् अस्ति यत् शीघ्रतायाः कारणेन मिथ्यासमाचारान् न प्रसारयेम, अपितु यथार्थान् सटीकान् च समाचारान् प्रसारयेम। समाचारचयने अस्य विषयस्य वयं सदा ध्यानं कुर्मः। यावत् समाचारस्य पुष्टिः न भवति तावत् आकाशवाणी तं न प्रसारयति। विश्वसनीयता एव अस्माकं प्रतिष्ठा अस्ति। अन्येषु प्रसारणेष्वपि वयं एतस्य तथ्यस्य ध्यानं कुर्मः।

अद्य वयं अन्तर्जालयुगे वर्तामहे। कालेन सह सञ्चारमाध्यमानां विकासः भवति। तादृशे काले आकाशवाणी स्वप्रासङ्गिकतां रक्षितुं किं करोति।

महानिदेशकः – यतः रेडियो सहजं माध्यमम् अस्ति, अस्य माध्यमेन सूचनाः तत्कालं सुदूरस्थानेषु प्रेषयितुं शक्यन्ते। अतः अद्यापि आपत्कालीनस्थितिषु एतदेव सर्वाधिकं सहजं माध्यमम् अस्ति। अहं वदामि यत् एषा एव आकाशवाण्याः शक्तिः अस्ति। अद्य अन्तर्जालस्य व्यापकः प्रभावः अस्ति। अन्तर्जाले समागमप्रणाल्या अद्य समाचारपत्राणि, रेडियो, दूरदर्शनं च सर्वाणि माध्यमानि उपलब्धानि सन्ति। यदा वयं रेडियो विषये वदामः तदा केवलं श्रव्यकेन्द्रितमाध्यमस्य छविरेव मनसि उदेति। आकाशवाणी अद्यापि पारम्परिकप्रौद्योगिक्या रेडियोयन्त्रेषु उपलब्धा अस्ति, किन्तु सञ्चारमाध्यमानां विकासेन सह नूतनरूपेष्वपि उपलब्धा जाता। अधुना आकाशवाणी पॉडकास्टसेवामपि करोति। सा अन्तर्जालमञ्चेषु उपलब्धा अस्ति। पारम्परिकश्रव्यमाध्यमरूपेण उपलब्धा सती सामाजिकमाध्यमेषु यथा ट्वीटर, फेसबुक, इन्स्टाग्राम इत्यादिषु अपि अस्ति। अस्य अतिरिक्तं यू ट्यूबमाध्यमे अपि अस्माकं माध्यमवाहिन्यः कार्यरताः सन्ति। सर्वत्र रेडियोप्रसारणं प्रचलति। एते सर्वे प्रसारणाः पारम्परिकप्रसारणेभ्यः भिन्नाः सन्ति किन्तु तैः सह सम्बद्धाः अपि सन्ति। पारम्परिकप्रसारणे यदि कश्चित् जनः समाचारं सन्देशं वा श्रोतुं न शक्नोति तर्हि पुनः तस्य श्रवणं कठिनं भवति, किन्तु अन्तर्जालस्य तीव्रगत्या सामाजिकमाध्यममञ्चानां साहाय्येन पूर्वप्रसारिताः समाचाराः कार्यक्रमाश्च अनन्तरमपि श्रावयितुं शक्यन्ते। अधुना अस्माकं न्यूज ऑन एआईआर अनुप्रयोगेण आकाशवाण्याः प्रायः सर्वाः माध्यमवाहिन्यः श्रोतुं शक्यन्ते। अद्य आकाशवाणी देशस्य त्रयोविंशतिभाषासु तथा एकाशीत्यधिकशतबोलिषु निरन्तरं प्रसारणं करोति। विदेशसेवाविभागेन षोडशविदेशीभाषासु तथा एकादशभारतीयभाषासु अपि प्रसारणं क्रियते।

परिवर्तमाने काले संस्थायाः प्रमुखरूपेण आकाशवाणीं अग्रे नेतुं भवतः का योजना अस्ति।

महानिदेशकः – अस्माकं प्रयत्नः एफएम जालस्य विस्तारः, स्टूडियोस्थानानां आधुनिकीकरणम् तथा संसाधनानां समुचितोपयोगः इति अस्ति। गतवर्षे महत्त्वपूर्णया पहलया रेडियोकेन्द्राणि प्रादेशिकवाहिनीरूपेण पुनः सङ्गठितानि। तदनन्तरं प्रादेशिकवाहिनीप्रमुखेभ्यः प्रशासनिकवित्तीयाधिकाराः अपि प्रदत्ताः। अस्याः महत्त्वपूर्णायाः पहलायाः माध्यमेन प्रशासनिकवित्तीयाधिकाराणां विकेन्द्रीकरणं कृतम्। अस्य उद्देश्यः अस्ति यत् रेडियोकेन्द्राणां कृते स्थानीयावश्यकतानुसारं कार्यक्रमनिर्माणे अधिका स्वायत्तता प्रदीयेत, येन प्रादेशिकवाहिन्यः स्थानीयाकाङ्क्षाः पूरयेयुः तथा वित्तीयदृष्ट्या अधिकसमर्थाः भवेयुः। अस्य अतिरिक्तम् आकाशवाण्याः समीपे श्रव्यसामग्रीणां समृद्धः संग्रहः अस्ति, यस्मिन् अनेकेषां प्रसिद्धकलाकाराणां संगीतध्वनिमुद्रणानि, महत्त्वपूर्णव्यक्तीनां साक्षात्काराः तथा देशस्य महत्त्वपूर्णघटनानां टिप्पणीप्रसारणानि च अन्तर्भवन्ति। अस्य समग्रसंग्रहस्य अङ्कीकरणस्य योजना अस्ति। तदनन्तरं यू ट्यूब, जालस्थलानि तथा ओटीटीमाध्यमैः जनानां समीपं प्रापयिष्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani