चार्वी अरोड़ा, अमेरिकी राजदूतावासः, नवदिल्ली

दशकेभ्यः आरभ्य मादकपदार्थानां विरुद्धं प्रयत्नाः प्रायः परिचितपद्धतीनां अनुसरणं कुर्वन्तः आगताः। अधिकारिणः कृषिक्षेत्राणां निरीक्षणं कुर्वन्ति स्म, अवैधमार्गाणां पर्यवेक्षणं कुर्वन्ति स्म, पर्यायानां निरोधनं कुर्वन्ति स्म, सीमां लङ्घ्य मादकपदार्थविक्रयं कुर्वन्तः समूहान् लक्ष्यीकुर्वन्ति स्म। फेण्टानिल इत्यनेन एषः प्रतिमानः परिवर्तितः अस्ति।

हेरोइन अथवा कोकीन इत्यादिभ्यः वनस्पतिसम्भूतमादकपदार्थेभ्यः भिन्नतया फेण्टानिल एकः कृत्रिममादकपदार्थः अस्ति, यः द्विप्रयोजनयुक्तरासायनिकपदार्थेषु बहुधा निर्भरति। एतेषां पदार्थानां वैधौ औषधीयौ औद्योगिकौ च विपणौ अपि आपूर्तिः भवति। अनेन परिवर्तनेन राष्ट्रियसंकटस्य उत्पत्तिः अभवत्। कृत्रिमाः ओपिओइडपदार्थाः, मुख्यतया फेण्टानिल, अमेरिकादेशे अतिरेकसेवनजनितमृत्यूनां सर्वेषां मध्ये षष्टिप्रतिशतस्य उत्तरदायिनः सन्ति, ये प्रतिवर्षं प्रायः अष्टचत्वारिंशत्सहस्रजनानां प्राणहानिं कुर्वन्ति। अस्य अत्यल्पमात्रा अपि अत्यन्तं घातका भवितुमर्हति। नवीदिल्लीस्थिते अमेरिकीदूतावासे नियुक्तस्य अमेरिकीसीमाशुल्कसीमासुरक्षाविभागस्य अधिकारिणः अनुसारं केवलं द्विमिलीग्राममात्रा अपि प्राणघातिनी भवितुमर्हति।

नवीदिल्लीस्थिते अमेरिकीदूतावासे नियुक्तः होमलैण्ड सिक्योरिटी इन्भेस्टिगेशन विभागस्य अधिकारी अवदत्, “वयं तादृशं पदार्थं सम्मुखीकुर्मः यस्य निर्माणं प्रायः कुत्रापि कर्तुं शक्यते, यः अत्यन्तसांद्ररूपेण उत्पादयितुं शक्यते, तथा च यः तासामेव वैश्विकव्यापारवित्तसंचारव्यवस्थानां माध्यमेन परिवह्यते याः वैधव्यापारस्य सहायिकाः भवन्ति।” एच एस आई अमेरिकीगृहसुरक्षाविभागस्य प्रमुखा अन्वेषणशाखा अस्ति।

अनेन क्रियायोग्यसूचनानां, अन्वेषणसूत्राणां, सम्भाव्यलक्ष्याणां च परिमाणे महती वृद्धिः जाता, येन सीमा, वित्त, साइबर तथा अन्तरराष्ट्रीयकार्यप्रणालीनां समन्वितदृष्टिकोणे एकीकरणम् आवश्यकं जातम्।

एषा वास्तविकता फेण्टानिलजनितभयस्य निवारणे अमेरिकीविधिप्रवर्तनस्य कार्यप्रणालीं परिवर्तितवती। अधुना संस्थाः शीघ्रतया मादकपदार्थसम्बद्धरासायनिकशृङ्खलानां परिचयं, वित्तीयमालपरिवहनजालानां मानचित्रणं, डिजिटलसंचारविश्लेषणं तथा अमेरिकीसमुदायेषु मादकपदार्थानां प्रवेशात् पूर्वमेव तस्करीतन्त्राणां विघटनं प्रति ध्यानं ददति।

एच एस आई अधिकारिणः मतम् अस्ति, “अस्माकं कार्यं केवलं कदाचित् जप्तिः कर्तुं न, अपितु व्यवस्थितरूपेण तेषां संस्थानां तथा सहायकारिणां परिचयं कृत्वा तान् समूलं विनाशयितुं केन्द्रितम् अस्ति।”

अस्य व्यवस्थितदृष्टिकोणस्य समर्थनं “अन्विष्य पराजय” इति नाम्ना विधायकीयप्रस्तावैः क्रियते, येषां उद्देश्यं आपूर्तिशृङ्खलायां दत्तांशसंग्रहणविनिमययोः अधिकारिणां क्षमतायाः विस्तारः अस्ति।

फेण्टानिलतस्कर्याः प्रमुखमार्गेषु प्रवेशबन्दरगाहाः, अन्तरराष्ट्रीयडाकसेवा, त्वरितखेपाः तथा समुद्रीसीमाः अन्तर्भवन्ति। सीबीपी अधिकारिणः कथनम् अस्ति, “गोपनपद्धतयः विविधाः भवन्ति। तासु व्यक्तिभिः वाहनानां गुप्तकोष्ठेषु निगूहनम्, वैधमालवाहनानामन्तरे निगूहनम्, अथवा मिथ्याचिह्नितलघुपार्सलेषु निगूहनं च अन्तर्भवति।”

एच एस आई अधिकारिणः मतम् अस्ति, “अन्तरराष्ट्रीयाः अपराधिसंघटनाः तेषु बिन्दुषु सर्वाधिकं दुर्बलाः भवन्ति यत्र ताः वैधव्यवस्थाभिः सह सम्बद्धाः भवन्ति, यथा वैश्विकव्यापारः, वित्तव्यवस्था, यात्रा, संचारः तथा वस्तूनां जनानां च भौतिकगतिः।” संस्था एतान् अन्तर्सम्बन्धान् निरन्तरं मूल्याङ्कयति, उद्भवमानदुर्बलतानां परिचयं करोति, तथा अन्वेषणाधिकारिणः, उन्नतविश्लेषणं, देशीयान्तरराष्ट्रीयसहकारितां च उपयुज्य दबावं जनयति।

अस्मिन् मध्ये सीबीपी आपूर्तिशृङ्खलायां उच्चजोखिमयुक्तमालानां यात्रिकाणां च परिचयार्थं गुप्तसूचनाः, दत्तांशविश्लेषणं, त्वरितपरीक्षणं च उपयुङ्क्ते। सीबीपी अधिकारिणः कथनम् अस्ति, “अयं विभागः अग्रिमसञ्चालनप्रयोगशालाः इत्यादीनां नवीननीतीनां उपयोगं करोति, याः त्वरितस्थलीयरासायनिकपूर्वद्रव्यपरीक्षणं तथा फेण्टानिलपरीक्षणं प्रददति। अनेन परिचयकालः सप्ताहेभ्यः घटित्वा केवलं निमेषेषु आगच्छति।” अनेन विधिप्रवर्तनकार्यं, गुप्तसूचनासंग्रहः तथा अभियोजनप्रक्रिया शीघ्रतरा भवति।

सीमापूर्वप्रवर्तनम् अपि सीबीपी रणनीतेः केन्द्रीयः भागः जातः अस्ति। अयं विभागः विदेशीयसरकारैः, निजीउद्योगसहभागिभिः तथा पूर्वनियुक्तकर्मचारिभिः सह मिलित्वा अवैधजालानां प्राप्तेः पूर्वमेव रासायनिकपूर्वद्रव्याणि उत्पादनोपकरणानि च निरोद्धुं प्रयतते। एतदतिरिक्तं सीबीपी व्यापारकार्यालयः वैधव्यापारमार्गेण आगच्छन्तीनां रसायनानाम् उपकरणानां च खेपानां लक्ष्यीकरणार्थम् आपूर्तिशृङ्खलायाः दुर्बलतानां विश्लेषणं करोति। अधिकारिणः मतम् अस्ति यत् एच एस आई फेण्टानिलपूर्वद्रव्यरसायनानि “केवलं मादकपदार्थसमस्या न, अपितु वैश्विका अवैधापूर्तिशृङ्खलाचुनौती” इति मन्यते।

उच्चजोखिमयुक्तक्रियाकलापानां परिचयार्थम् एच एस आई व्यापारदत्तांशान्, नौकापरिवहनमालविवरणानि, सीमाशुल्कघोषणाः तथा वाणिज्यिकाभिलेखान् विश्लेषयति। असामान्यमार्गविन्यासाः, असङ्गतवस्तुविवरणानि अथवा संस्थायाः घोषितव्यवसायस्य अनुरूपं न भवन्ति पुनः पुनः लघुपरिमाणखेपाः इत्यादयः विसङ्गतयः अन्विष्यन्ते। वित्तीयान्वेषणानि समानान्तररूपेण प्रचलन्ति, यत्र बैंकानाम्, आवरणसंस्थानाम्, धनसेवाव्यवसायानाम् तथा व्यापाराधारितयोजनानां माध्यमेन क्रियमाणभुगतानानां अनुगमनं कृत्वा पूर्वद्रव्यरसायनक्रयस्य सहायकारिणः जालाः परिचीयन्ते।

अधिकारिणः वदन्ति यत् वैधोद्योगेन सह सहकारिता अपि अधिकाधिकमहत्त्वपूर्णा भवति। एच एस आई रासायनिकनिर्मातृभिः, वितरकैः तथा रसदव्यवस्थापनसंस्थाभिः सह मिलित्वा सन्दिग्धादेशानां पारदर्शितां वर्धयितुं तथा सन्दिग्धव्यवहाराणां ग्राहकेषु च प्रतिवेदनं प्रोत्साहयितुं कार्यं करोति।

यतः फेण्टानिलोत्पादनं वैश्विकरूपेण व्यापारितरसायनेषु अत्यधिकं निर्भरति, अतः अन्तरराष्ट्रीयसहकारिता अत्यावश्यकी अस्ति। औषधीयऔद्योगिकरसायनानां प्रमुखोत्पादकः निर्यातकः च भारतः अस्मिन् क्षेत्रे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति।

एच एस आई अधिकारिणः मतम् अस्ति, “भारतः कृत्रिमौषधानां तथा पूर्वद्रव्यरसायनानां विषये महत्त्वपूर्णः सहभागिन् अस्ति। अस्माकं सहकारिता एकस्मिन् सामान्ये आपूर्तिशृङ्खलापरिस्थितिरूपेण दृश्यते। वैधरसायनानां विशेषज्ञतानां च अवैधफेण्टानिलस्य अन्येषां कृत्रिमौषधानां च उत्पादने उपयोगं निरोद्धुं वयं संयुक्तरूपेण कार्यं कुर्मः।”

सहकार्यस्य अधिकगभीरतायै एच एस आई व्यापारपारदर्शितैककानि तथा अन्तरराष्ट्रीयापराधिकान्वेषणैककानि इत्यादीनां द्विपक्षीयपहलानां प्रस्तावं कृतवान्, येषां उद्देश्यं वास्तविककाले सूचनाविनिमयस्य उन्नयनं तथा अवैधापूर्तिशृङ्खलानां संयुक्तलक्ष्यीकरणम् अस्ति। एच एस आई अधिकारिणः अनुसारं, “घनिष्ठसहकारिता, पारस्परिकविश्वासः तथा निरन्तरसूचनाविनिमयः एव कृत्रिममादकपदार्थानां पूर्वद्रव्यरसायनानां च जटिलचुनौत्यः प्रभावीरूपेण प्रतियोद्धुं समर्थः अस्ति।”

फेण्टानिलविरुद्धक्रिया प्रवर्तनशृङ्खलायाः विविधस्तरेषु कार्यरतसंस्थानां मध्ये समन्वये अत्यधिकं निर्भरति। सीबीपी प्रवेशबन्दरगाहेषु व्यापारमार्गेषु च अवैधखेपानां परिचयं निरोधनं च प्रति केन्द्रितम् अस्ति, यदा एच एस आई गृहीतदत्तांशान्, वित्तीयाभिलेखान्, गुप्तसूचनाविश्लेषणं तथा अन्वेषणसूत्राणि उपयुज्य तेषां पृष्ठस्थापराधिजालानां परिचयं कृत्वा तेषां विनाशं करोति।

अधिकारिणः वदन्ति यत् सीबीपी द्वारा निरुद्धखेपेभ्यः प्राप्ता सूचना प्रायः प्रत्यक्षतया एच एस आई अन्वेषणेषु उपयोगी भवति। सीबीपी अधिकारिणः कथनम् अस्ति, “सीबीपी तथा एच एस आई मध्ये निरन्तरः सूचनाविनिमयः भवति। सीबीपी राष्ट्रियलक्ष्यीकरणकेन्द्रे स्थिताः एच एस आई इककाः फेण्टानिलतस्करीसंघटनानां परिचयार्थं नौकापरिवहनदत्तांशान् तथा जप्तिदत्तांशान् विश्लेषयन्ति।”

अन्ततः फेण्टानिलविरुद्धा एषा सङ्घर्षयोजना सम्पूर्णशासकीयस्वीकृतिं प्रदर्शयति यत् कृत्रिमपदार्थयुगे केवलं जप्तिः पर्याप्ता नास्ति। फेण्टानिलं परम्परागततस्करीसमस्यारूपेण न मन्यमानाः, अपितु वैश्विकापूर्तिशृङ्खलासार्वजनिकस्वास्थ्यसंकटरूपेण परिगृह्णन्तः अधिकारिणः निरन्तरक्रियामूलकप्रतिमानस्य दिशि अग्रे गच्छन्ति। यथा यथा तस्करीजालानि वैश्विकव्यापारस्य अधिकाधिकमावरणं गृह्णन्ति, तथा तथा कृत्रिमबुद्ध्या, कूटनीत्या तथा न्यायवैज्ञानिकवित्तविश्लेषणेन सह सज्जतायाः स्पर्धा आधुनिकमादकपदार्थविरोधीकार्यवाहीनां अग्रपङ्क्तिः भवति।-----------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani