चित्रकूटम् (उत्तरप्रदेशः), १४ जुलाईमास: (हि.स.)। भगवतः रामस्य तपोभूमौ चित्रकूटे पौराणिके देवलकुटीरे तपोवन-वृक्ष-मन्दिरस्य स्थापनायाः सङ्कल्पः कृतः। देवलकुटी देवल-चौर-ग्रामयोः मध्ये मन्दाकिनी-नद्याः तीरे पर्वताकार-स्थले स्थिता अस्ति। पर्वतीय-खण्डे स्थिता एष: कुटीर: अद्यापि नागर-कोलाहलात् दूरे वर्तते। प्रायः पञ्चदशवर्षेभ्यः अत्र तपः कुर्वन् स्वामी धर्मानन्दः घोषितवान् यत् सः देवलकुट्याः चतुर्बीघा-भूमौ तपोवन-वृक्ष-मन्दिरं निर्मापयिष्यति।

स्वामी धर्मानन्दः समीपवर्तिभिः ग्रामवासिभिः तपस्वीबाबा इति अपि सम्बोध्यते। सः देवलम् आगमनात् पूर्वं पयस्वन्याः उद्गमस्थले ब्रह्मकुण्डस्य समीपे बहूनि वर्षाणि तपस्याम् अकरोत्। सः वदति— देवलस्य तपस्विनः संन्यासिनः यत् वृक्ष-सम्पदं मम हस्ते समर्पितवन्तः, सा कालक्रमेण शनैः शनैः न्यूनतां गच्छति। अत्र कुटीरस्य चतुर्बीघा-भूमिः अस्ति। तस्यां औषधीय-फलद्रुमान् रोपयित्वा तपोवन-वृक्ष-मन्दिरं विकसितव्यं, येन अत्र आगच्छन्तः साधवः संन्यासिनश्च शान्ते सजीवे च वातावरणे साधनां कर्तुं शक्नुयुः। एतत् सर्वं कार्यं श्रमदानेन एव भविष्यति।

तेन उक्तं यत् यदि जलऋषिः तथा वृक्षमित्रं अभिमन्यु-भ्राता एतत् कार्यं दृढतया स्वीकुर्याताम्, तर्हि उत्तरप्रदेश-शासनात् चतुर्बीघा-भूमेः कृते रोपणीय-पादपानां प्राप्तौ काचिदपि कठिनता न भविष्यति। चित्रकूटस्य रामघट्टे अमावास्या-स्नानस्य महत्त्वं वर्णयन् तपस्वीबाबा अवदत् यत् गतदिने देवलकुटीरे अभिमन्यु-भ्रात्रा अन्यैश्च सह अस्य विषये विस्तृतः संवादः अभवत्। तत्रैव तपोवन-वृक्ष-मन्दिरस्य निर्णयः कृतः। सः अवदत् यत् शासनस्य वृक्षारोपण-महाभियानस्य तथा 'एकः पादपः मातुः नाम्ना' इत्यस्य अभियानस्य अन्तर्गतं यदि अयं सङ्कल्पः पूर्णतां गच्छेत् तर्हि अतीव श्रेयस्करं भविष्यति।

धर्मानन्दः अवदत् यत् चित्रकूटः भगवतः रामस्य तपोभूमिः अस्ति। अधुना तपोवन-प्रदेशे निर्मीयमाणैः काङ्क्रीट-निर्मितैः मन्दिरैः घट्टैश्च तपोवनस्य प्राकृतिक-आध्यात्मिक-परिचयः शनैः शनैः दुर्बलः भवति। अतः चित्रकूट-तपोवन-संरक्षण-अभियानस्य स्वयंसेवकैः वृक्ष-मन्दिर-अवधारणया तपोवनस्य पुनर्जीवनाय सङ्कल्पः कृतः। तपस्वीबाबा अवदत् यत् अस्मिन् वर्षे आश्विन-मासात् देवलकुटीरे तपःसमाधौ उपवेक्ष्यते। एषा साधना अग्रिमवर्षे अस्मिन्नेव मासे सम्पन्ना भविष्यति। सः अवदत् यत् सहस्रवर्ष-प्राचीनस्य देवल-महर्षेः देवलकुटीरस्य तपोवनस्थितान् वृक्षान् संरक्षन् एव स्वपूजां मन्यते। स्वजीवने अपरमपि वृक्ष-मन्दिरं निर्मातुम् इच्छति, येन एतत् तपोवनम् अस्य प्रदेशस्य कृते प्राणवायोः उत्पादक-केन्द्रमिव दृश्येत। स्थानीय-बालकाः अपि अत्र आगत्य योगाभ्यासं कुर्युः।

अभिमन्यु-भ्राता अवदत् यत् तपोवन-पुनर्जीवन-संवादे सन्तः समाजश्च संयोजयितुं देवलकुटीरे, सूरजकुण्डे, कालकादेवी-पर्वते, कामदगिरि-पर्वत-परिक्रमा-मार्गे, लक्ष्मण-पर्वते तथा ब्रह्मकुण्डे शीघ्रमेव गोष्ठ्यः आयोजयिष्यन्ते। अस्य उद्देश्यम् अस्ति यत् शासन-समाजाभ्यां रोपितः एकोऽपि पादपः न शुष्येत् तथा चित्रकूटे तपोवन-संस्कृतिः पुनर्जीविता भवेत्।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan