काठमांडूः, 16 जुलाईमासः (हि.स.)।

भारते उच्चशिक्षां प्राप्नुवतां विदेशीयविद्यार्थिनां मध्ये नेपालदेशीयविद्यार्थिनः सर्वाधिकसङ्ख्यया सन्ति। भौगोलिकसमीपत्वात् बहुसंख्यकाः नेपालदेशीयविद्यार्थिनः भारतमागच्छन्ति, एतत् स्वाभाविकमेव, किन्तु एतदेव केवलं कारणं नास्ति। भारते अध्ययनरतानां विदेशीयविद्यार्थिनां मध्ये ७३.६ प्रतिशतं छात्राः स्नातकस्तरे तथा १६.८ प्रतिशतं छात्राः स्नातकोत्तरस्तरे अध्ययनं कुर्वन्ति।

भारतस्य शिक्षामन्त्रालयस्य प्रतिवेदने उक्तं यत् भारतीयोच्चशिक्षासर्वेक्षणस्य २०२३ २४ वर्षस्य अनुसारं देशे समग्रतया ५८१३४ विदेशीयविद्यार्थिनः अध्ययनरताः सन्ति, तेषु २४.१ प्रतिशतं नेपालदेशीयविद्यार्थिनः सन्ति। सर्वेक्षणानुसारं भारते १७३ देशेभ्यः आगताः छात्राः अध्ययनं कुर्वन्ति, किन्तु तेषु नेपालदेशात् आगतानां विद्यार्थिनां भागः सर्वाधिकः अस्ति। भारते नेपालदेशीयविद्यार्थिनां अनन्तरं संयुक्तअरबअमीरातदेशात् ७ प्रतिशतं, अमेरिकादेशात् ५.९ प्रतिशतं, बाङ्ग्लादेशात् ५.९ प्रतिशतं, नाइजीरियादेशात् ५.५ प्रतिशतं, जिम्बाब्वेदेशात् ४ प्रतिशतं, भूटानदेशात् २.७ प्रतिशतं, सूडानदेशात् २.२ प्रतिशतं तथा ओमानदेशात् १.७ प्रतिशतं छात्राः अध्ययनरताः सन्ति।

त्रिभुवनविश्वविद्यालयस्य पूर्वोपकुलपतिः प्रोफेसरः डाक्टरः दीपक आर्यालः अवदत् यत् भारतः समीपवर्ती देशः अस्ति, अध्ययनव्ययः अपेक्षया न्यूनः अस्ति, नेपालस्य अपेक्षया गुणवत्तायुक्तानि विश्वविद्यालयानि च उपलब्धानि सन्ति, अतः नेपालदेशीयविद्यार्थिनः भारतं प्राधान्येन चिन्वन्ति। भारतगमनार्थं नेपालदेशीयविद्यार्थिभ्यः प्रवेशानुज्ञापत्रस्य आवश्यकता न भवति, अतः अध्ययनार्थं तत्र गमनम् अधिकं सुलभं भवति। तदतिरिक्तं भारतीयविश्वविद्यालयेषु शैक्षणिककालक्रमस्य सम्यक् पालनम्, समये कक्षाः, परीक्षाः तथा परिणामप्रकाशनं च भवति, अतः अपि छात्राः भारतं प्रति आकर्षिताः भवन्ति।

नेपालदेशस्य विश्वविद्यालयानुदानायोगस्य पूर्वाध्यक्षः प्रोफेसरः डाक्टरः देवराज अधिकारी अवदत् यत् भारतः समीपवर्ती देशः अस्ति, अतः आवागमनं सुलभं भवति तथा अध्ययनव्ययः अपि अधिकांशविद्यार्थिनां सामर्थ्ये भवति। तेन उक्तं यत् भारतीयविश्वविद्यालयानां गुणवत्तायां विद्यार्थिनां विश्वासः निरन्तरं वर्धते। तेन एतदपि उक्तं यत् नेपालदेशे शैक्षणिककालक्रमस्य सम्यक् क्रियान्वयनाभावात् छात्राः विदेशगमनाय विवशाः भवन्ति। तस्य मते नेपालदेशे द्वादशकक्षायाः परिणामः शीघ्रं प्राप्यते, किन्तु स्नातकस्तरीयाध्ययनम् समये आरभ्यते न, यदा तु भारते छात्राः समये पाठ्यक्रमं समापयितुं शक्नुवन्ति। प्रोफेसर अधिकारी इत्यस्य अनुसारं भारते स्नातकपाठ्यक्रमः सामान्यतया त्रिवर्षीयः भवति, नेपालदेशे तु चतुर्वर्षीयः अस्ति, अतः अपि अधिकाः छात्राः भारतमेव चयनं कुर्वन्ति।

शैक्षिकपरामर्शसङ्घस्य पूर्वाध्यक्षः प्रकाश पाण्डे अवदत् यत् नेपालभारतयोः जीवनशैली, भोजनपद्धतिः तथा संस्कृतिः अत्यन्तं समाना अस्ति तथा उभयदेशयोः अध्ययननिवासयोः व्ययः अपि प्रायः समानेव भवति। तेन उक्तं यत् अधिकांशविद्यार्थिनः केवलम् अध्ययनस्य उद्देशेन भारतं गच्छन्ति, यदा तु अन्येषु देशेषु अध्ययनस्य सह रोजगारावसरानपि अन्विष्यन्ति।

नेपालदेशस्य शिक्षामन्त्रालयस्य अनुसारं २०२४ वर्षस्य मेमासात् २०२६ वर्षस्य मार्चमासपर्यन्तं भारतगमनार्थं १४७२० अनापत्तिप्रमाणपत्राणि निर्गतानि। तथापि अनापत्तिप्रमाणपत्रं प्राप्तवन्तः सर्वे छात्राः भारतं न गच्छन्ति, अपि च अनेकाः छात्राः अनापत्तिप्रमाणपत्रं विना अपि अध्ययनार्थं भारतमागच्छन्ति। भारतगमनार्थं डॉलर्मुद्राविनिमयस्य आवश्यकता न भवति, अतः अपि छात्राः अनापत्तिप्रमाणपत्रग्रहणात् निवर्तन्ते।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani