Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
भारतीय-धनागार-व्यवस्थायाः इतिहासे १९ जुलाई १९६९ इति दिवसः ऐतिहासिकः मन्यते। अस्मिन्नेव दिने तत्कालीन-प्रधानमन्त्रिणा इन्दिरा-गान्ध्या देशस्य चतुर्दश-प्रमुख-निजी-धनागाराणां राष्ट्रीयकरणस्य निर्णयः कृतः। अस्य निर्णयस्य उद्देश्यं धनागार-सेवानां सामान्यजनानां समीपं प्रापणम्, ग्रामीण-क्षेत्रेषु धनागार-सेवानां विस्तारः, आर्थिक-विकासस्य त्वरणं च आसीत्।
राष्ट्रीयकरणात् पूर्वं देशस्य अधिकांशाः प्रमुख-धनागारा: महत्सु औद्योगिक-गृहेषु नियन्त्रणे आसन्। तेन कृषकाः, लघु-व्यापारिणः, शिल्पकाराः, न्यून-आय-वर्गीयाश्च जनाः सीमितरूपेण एव धनागार-सेवाः प्राप्नुवन्ति स्म। राष्ट्रीयकरणानन्तरं सर्वकारेण धनागार-व्यवस्था सामाजिक-आर्थिक-विकासस्य लक्ष्यैः सह सम्बद्धा कृता।
धनागार-राष्ट्रीयकरणस्य द्वितीयः चरणः १९८० तमे वर्षे अभवत्, यदा सर्वकारेण अन्येषां सप्त निजी-धनागाराणामपि राष्ट्रीयकरणं कृतम्। ततः परं सार्वजनिक-क्षेत्रस्य धनागाराणां जालकं शीघ्रतया विस्तृतम्, देशस्य दूरस्थ-प्रदेशेष्वपि धनागार-शाखानां विस्तारः अभवत्।
अधुना भारते सार्वजनिक-क्षेत्रस्य धनागारै: सह बहवः निजी-विदेशीय-धनागारा: अपि कार्यरताः सन्ति। तथापि अनुमानतः प्रायः ९० प्रतिशतं ग्राहकाश्च अद्यापि सार्वजनिक-क्षेत्रस्य धनागारेषु एव विश्वासं कुर्वन्ति। एतस्मात् कारणात् १९ जुलाईमासः भारतीय-धनागार-व्यवस्थायाः इतिहासे महत्त्वपूर्णं मील-प्रस्तरम् इव मन्यते।
महत्त्वपूर्णाः घटनाः
१७६३ — ब्रिटिश-सेनया बङ्गालस्य शासकः मीर-कासिमः पश्चिमबङ्गस्य कटवा-क्षेत्रे पराजितः।१८२७ — भारतीय-स्वातन्त्र्य-सङ्ग्रामस्य अग्रदूतः मङ्गल-पाण्डेयः अजायत।१८४८ — न्यूयॉर्क-नगरस्य सेनेका-फॉल्स स्थले प्रथमः महिला-अधिकार-सम्मेलनम् आयोजितम्।१८७० — फ्रान्स-देशेन प्रशिया-देशस्य विरुद्धं युद्धस्य घोषणा कृता।१९०० — फ्रान्सस्य राजधानी पेरिस-नगरे प्रथमं मेट्रो-रेलयानं सञ्चालितम्।१९४० — अडोल्फ-हिटलरः ग्रेट्-ब्रिटेनं आत्मसमर्पणाय आदेशम् अयच्छत्।१९६९ — अपोलो-द्वितीयस्य अन्तरिक्षयात्रिणौ नील-आर्मस्ट्राङ्गः तथा बज-ऑल्ड्रिन् यानात् निर्गत्य चन्द्रकक्षायां सञ्चरणम् अकुरुताम्।१९६९ — भारत-सर्वकारेण देशस्य चतुर्दश-प्रमुख-धनागाराणां राष्ट्रीयकरणं कृतम्।१९७४ — क्रान्तिकारिणः ऊधम-सिंहस्य अस्थयः लण्डनतः नवदेहलीम् आनीताः।१९७६ — नेपाले सागरमाथा-राष्ट्रीय-उद्यानस्य स्थापना कृता।१९९५ — रूस-देशेन चेचेन्या-गणराज्येन च 'समप्रभु-गणराज्य' इति सम्बन्धे सन्धि: सम्पन्नः।२००१ — नेपालस्य प्रधानमन्त्री गिरिजा-प्रसाद-कोइरालः स्वपदात् त्यागपत्रम् अददात्।२००१ — अफगानिस्ताने ताश-पत्राणां, ओष्ठ-रञ्जकेन, नख-रञ्जकेन, शतरञ्जेन च सह त्रिंशत् वस्तूनाम् आयातः प्रतिबन्धितः।२००३ — रूसस्य अन्तरिक्षयात्री यूरी-मालेन्को अन्तरिक्षे विवाहं कृतवान्।२००४ — विश्वस्य बृहत्तमं दूरसञ्चार-उपग्रहं वहन्ती एरियन-५ प्रक्षेपण-यानं फ्रेञ्च-गुयानास्थितात् कोरू-प्रक्षेपण-केन्द्रात् प्रक्षिप्तम्।२००५ — प्रधानमन्त्री मनमोहन-सिंहः अमेरिकी-काङ्ग्रेसम् सम्बोधितवान्।२००६ — लेबनाने इस्रायली-आक्रमणे त्रीभि: भारतीयै: सह पञ्चपञ्चाशत् जनाः मृताः।२००७ — इराके अमेरिकी-सैनिकः ट्रेण्ट-थॉमसः एकादश-विकलाङ्ग-बालकानां हत्यायाः दोषी घोषितः।२००८ — अमेरिकया प्रशान्त-महासागरे दीर्घ-पल्लव-प्रहार-क्षमायाः प्रक्षेपास्त्रस्य परीक्षणं कृतम्।
जन्म
१८२७ — मङ्गल-पाण्डेयः — भारतीय-स्वातन्त्र्य-सैनिकः।१८९४ — ख्वाजा-नजीमुद्दीनः — बङ्गालस्य प्रमुख-मुस्लिम-नेतृषु अन्यतमः।१९०० — खूबचन्द-बघेलः — स्वातन्त्र्य-सैनिकः, छत्तीसगढ़-राज्य-निर्माण-आन्दोलनस्य प्रमुख-नेता साहित्यकारश्च।१९०९ — नालापत्-बालमणि-अम्मा — मलयालम्-भाषायाः प्रसिद्धा कवयित्री।१९२५ — दिनेश-सिंहः — द्वितीय-, तृतीय-, चतुर्थ-, पञ्चम-, अष्टम-, नवम-लोकसभानां सदस्यः।१९३८ — जयन्त-विष्णु-नार्लीकरः — भारतीयः भौतिक-विज्ञानी।१९४८ — अल्तमस्-कबीरः — भारतस्य भूतपूर्वः ३९तमः मुख्य-न्यायाधीशः।१९४८ — राधाबिनोद-कोइजामः — मणिपुरस्य भूतपूर्वः मुख्यमन्त्री।१९५६ — जिया-मोदी — भारतीय-वैधानिक-परामर्शदात्री।
निधनम्
१९६३ — एनी-मसकैरिनी — संविधान-सभायाः सदस्या।१९८८ — राजीव-सन्धू — 'महावीर-चक्र'-सम्मानितः भारतीय-सैन्य-अधिकारी।२०१८ — गोपालदास-‘नीरज:’ — हिन्दी-साहित्यकारः, शिक्षकः, कविः, चलचित्र-गीत-रचनाकारश्च।
Hindusthan Samachar / Divya Ranjan