Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
प्रयागराजनगरम्, २२ जुलाईमासः (हि.स.)। सनातनं केवलं धार्मिक-अवधारणा नास्ति, अपितु मानवता, समरसता तथा शाश्वत-जीवन-दृष्टेः प्रतीकम् अस्ति। अस्य सर्वप्रमुखा विशेषता तस्य समावेशी प्रवृत्तिः अस्ति, या सर्वान् विचारान् आत्मसात् कृत्वा लोककल्याणस्य मार्गं प्रशस्तं करोति।
एतान् विचारान् बुधवासरे उत्तरप्रदेश-राजर्षि-टण्डन-मुक्त-विश्वविद्यालयस्य समाज-विज्ञान-विद्याशाखायाः तत्त्वावधाने आयोजितां सङ्गोष्ठीं सम्बोधयन् इलाहाबाद-विश्वविद्यालयस्य प्राचीन-इतिहास-संस्कृति-पुरातत्त्व-विभागस्य पूर्वाचार्यः प्रो. हरि-नारायण-दुबे व्यक्तवान्। सः अवदत् यत् भारतस्य संस्कृतिः विश्वकल्याणस्य भावनायाम् आधारितास्ति तथा सनातनस्य मूलाधारः सत्यं, कर्तव्यं लोकमङ्गलं च अस्ति। तेन उक्तं यत् औपनिवेशिक-काले भारतीय-सनातन-जीवन-पद्धतेः सांस्कृतिक-मूल्यानां च विकृतीकरणस्य प्रयत्नाः अभवन्, येषां प्रभावी उत्तरं महामना-मदनमोहन-मालवीयेन वर्षे १९३३ तमे प्रारब्धया ‘सनातन-धर्म’ इति पत्रिकया प्रदत्तम्।
तेन उक्तं यत् सनातनस्य सर्वप्रमुखा विशेषता तस्य समावेशी प्रवृत्तिः अस्ति। एषः कमपि प्रति वैरभावं न धारयति, अपितु सर्वान् विचारान् आत्मसात् कर्तुं सामर्थ्यं धारयति। महात्मनः गौतम-बुद्धात् आरभ्य महात्मा-गान्धिपर्यन्तं भारतीय-चिन्तनस्य मूलधारायां समरसता, सहिष्णुता तथा सर्वधर्म-समभावस्य भावना अस्यैव सनातन-परम्परायाः परिचायिका अस्ति। तेन संस्कृतेः पुष्पस्य सुगन्धेन सभ्यतायाश्च तस्य पर्णदलैः उपमा दत्ता तथा आधुनिक-प्रौद्योगिकी-युगे डिजिटल-माध्यमानां विवेकपूर्ण-उपयोगस्यापि महत्त्वं प्रतिपादितम्।
विश्वविद्यालयस्य समाज-विज्ञान-विद्याशाखायाः तत्त्वावधाने सरस्वती-परिसरस्थिते लोकमान्य-तिलक-सभागारे ‘भारतीय-संस्कृतौ सनातनस्य अवधारणा’ इति विषयिण्या: एकदिवसीय-सङ्गोष्ठ्याः अध्यक्षतां कुर्वन् विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः प्रो. सत्यकामः अवदत् यत् सनातनं वैदिक-चेतनायाः तत् शाश्वतं तत्त्वम् अस्ति, यत् समस्तां मानवतां सह गन्तुं प्रेरयति। तेन उक्तं यत् भारतीय-संस्कृतेः सर्वप्रमुखा विशेषता तस्याः गतिशीलता अस्ति, यस्यां न जडता अस्ति न च सङ्कीर्णता। एषा निरन्तरं विकसितुम् अर्हती जीवनधारा अस्ति, या प्रत्येके युगे नूतन-विचारान् आत्मसात् कृतवती अस्ति। प्रो. सत्यकामः अवदत् यत् सनातनं केवलया सङ्कीर्ण-धार्मिक-परिचयेन न द्रष्टव्यम्। अस्य वास्तविकं स्वरूपं समावेशे, संवादे, सह-अस्तित्वे तथा मानव-कल्याणे निहितम् अस्ति। तेन मूर्ति-पूजनं मानव-सभ्यतायाः प्राचीना सार्वभौम-परम्परा इति वर्णयन् उक्तं यत् इतिहासस्य विविधेषु कालखण्डेषु विश्वस्य अनेकासु सभ्यतासु अपि अस्या: परम्परायाः उपस्थितिः आसीत्।
कार्यक्रमस्य प्रारम्भे समाज-विज्ञान-विद्याशाखायाः निदेशकः तथा सङ्गोष्ठ्याः समन्वयकः प्रो. एस. कुमारः अतिथीनां स्वागतं कृत्वा विषयस्य प्रासङ्गिकतां प्रकाशयामास। आयोजन-सचिवः डॉ. सुबास-चन्द-पालः आयोजनस्य रूपरेखां प्रस्तुतवान्। कार्यक्रमस्य सञ्चालनं डॉ. सुनील-कुमारः अकरोत्, धन्यवाद-ज्ञापनं च डॉ. त्रिविक्रम-तिवारी अकरोत्। सङ्गोष्ठ्यां विश्वविद्यालयस्य निदेशकाः, आचार्याः, सहायक-आचार्याः, शोधार्थिनः, विद्यार्थिनः तथा बहवः प्रबुद्धजनाः उपस्थिताः आसन्।
/ Dheeraj Maithani