लखनऊ,26 जुलाईमासः (हि.स.)। कावडयात्रा भारतस्य महत्त्वपूर्णा सांस्कृतिका विरासता अस्ति। अस्मिन् वर्षे ३० जुलै दिनाङ्कात् श्रावणमासस्य आरम्भः भविष्यति। तस्मिन्नेव दिने कावडयात्रायाः प्रारम्भः भवति। कावडयात्रा भगवान् भोलेनाथाय समर्पिता अस्ति। कावडयात्रायां शिवभक्ताः स्वस्वश्रद्धानुसारं कावडं वहन्ति। एतानि वचनानि काश्याः विद्वान् ज्योतिषाचार्यः प्रसाददीक्षितः हिन्दुस्थानसमाचाराय विशेषवार्तालापे उक्तवान्।

तेन उक्तं यत् श्रावणमासे यः कश्चन शिवभक्तः कावडयात्रां करोति तस्य सर्वाः मनोकामनाः पूर्णाः भवन्ति। उल्लेखनीयम् यत् अस्मिन् वर्षे कावडमेला ३० जुलैतः आरभ्य ११ अगस्त दिनाङ्कपर्यन्तं श्रावणशिवरात्रिदिनं यावत् भविष्यति।

कावडयात्रा किम्

तेन उक्तं यत् कावडयात्रा प्रत्यक्षतया भगवान् शिवेन सम्बद्धा अस्ति। भगवान् शिवस्य प्रसादनार्थम् एषा यात्रा क्रियते। कावडयात्रा श्रद्धायाः सहिष्णुतायाः सामूहिकैकतायाश्च यात्रा अस्ति। कावडयात्रया अन्तःकरणं शुद्धं भवति। कावडः शिवभक्तेः यात्रा अस्ति। कावडयात्राकाले मांसस्य मदिरायाश्च सेवनं न क्रियते। अस्मिन् काले तामसिकभोजनम् अपि वर्जितम् अस्ति। कावडयात्रा शरीरस्य सह मनसः अपि यात्रा अस्ति। कावडयात्रायां दशदिनानि अत्यन्तम् अनुशासनपूर्णानि भवन्ति। एतानि दिनानि स्वजीवने अवतारयितुं शिक्षापि कावडयात्रया लभ्यते।

रामः रावणः श्रवणश्च कृतवन्तः कावडयात्राम्

तेन उक्तं यत् कावडयात्रासम्बन्धिन्यः अनेकाः पौराणिकमान्यताः सन्ति। कथानुसारं भगवान् परशुरामः स्वस्य आराध्यदेवस्य शिवस्य नित्यपूजार्थं बागपतजनपदस्य पुरामहादेवक्षेत्रे मन्दिरस्य स्थापना अकुरुत। परशुरामः कावडे गङ्गाजलं आनीय पूजनं कृत्वा कावडपरम्परायाः प्रारम्भम् अकरोत्। अधुना समग्रे भारते कावडयात्रा अत्यन्तं प्रचलिता अस्ति। कथानुसारं कावडपरम्परायाः प्रवर्तकस्य भगवानः परशुरामस्य पूजा अपि श्रावणमासे कर्तव्या। परशुरामः श्रावणमासस्य प्रत्येकस्मिन् सोमवासरे कावडे जलम् आनीय भगवान्तं शिवं पूजयति स्म।

अन्यस्याः कथायाः अनुसारं शिवस्य परमभक्तः लङ्काधिपतिः रावणः प्रथमः कावडयात्री आसीत्। रावणः अपि शिवस्य प्रसादनार्थं कावडे गङ्गाजलम् आनीय जलाभिषेकं करोति स्म। मर्यादापुरुषोत्तमः रामः अपि शिवपूजां कृत्वा कावडेन गङ्गाजलम् आनीय अभिषेकम् अकरोत्। कावडसम्बन्धिन्यः अन्याः अपि बह्व्यः कथाः प्रचलिताः सन्ति।

कावडयात्रायाः महत्त्वम्

कावडयात्रा समतायाः भ्रातृत्वभावस्य च सन्देशं ददाति। तेन सह कावडयात्रा एकतया कस्यापि कार्यस्य सम्पादनस्य सन्देशम् अपि ददाति। तामसिकवस्तूनां परित्यागस्य सन्देशः अपि अस्याः यात्रायाः माध्यमेन प्रदीयते। कावडयात्रा जपस्य तपसः व्रतस्य च यात्रा अस्ति। कावडयात्रा मनुष्यं अध्यात्मेन संयोजयति। एषा यात्रा कामक्रोधयोः विजयस्य प्रतीकः अपि अस्ति।

कावडयात्रायाः प्रकाराः

सामान्यकावडःडाककावडःखडीकावडःदाण्डीकावडः

कालेन सह परिवर्तिता कावडयात्रा

वरिष्ठपत्रकारः रजनीकान्तवशिष्ठः अवदत् यत् पौराणिककालात् आधुनिककालपर्यन्तं प्रवासे कावडस्य स्वरूपे आस्थायां च बहवः परिवर्तनाः अभवन्। अधुना बहुसंख्यकाः शिवभक्ताः स्ववाहनेषु गङ्गाजलम् आनीय भोलेनाथाय समर्पयितुं प्रयान्ति। डाककावडयात्रायां उच्चध्वनियुक्तसङ्गीतस्य भव्यसज्जायाश्च विशेषः विचारः क्रियते। पूर्वं गङ्गोत्रीहरिद्वारयोः पदमार्गः दुर्गमः आसीत् अतः गङ्गाजलम् आनयतां संख्या अत्यल्पा आसीत्। किन्तु अधुना कावडमार्गेषु प्रशासनस्य उत्तमव्यवस्था शिविराणां वर्धमाना संख्या च कावडयात्रां बहु सुकराम् अकरोत्।

श्रावणसोमवासराः २०२६

पञ्चाङ्गानुसारम् अस्मिन् वर्षे समग्रे श्रावणमासे चत्वारः श्रावणसोमवासरव्रतानि भविष्यन्ति।

प्रथमः सोमवासरः ०३ अगस्तद्वितीयः सोमवासरः १० अगस्ततृतीयः सोमवासरः १७ अगस्तचतुर्थः सोमवासरः २४ अगस्त

उत्तरप्रदेशे कीदृश्यः सन्ति व्यवस्थाः

उत्तरप्रदेशे आगामिनः ३० जुलै दिनाङ्कात् प्रारभ्यमाणायाः कावडयात्रायाः कृते शासनप्रशासनाभ्यां दृढसुरक्षाव्यवस्था मार्गपरिवर्तनं उच्चप्रौद्योगिकीयनिगरानी च व्यापकतया सिद्धीकृताः। अस्मिन् वर्षे शून्यघटना शून्यदुर्घटना इति मन्त्रेण कठोरः सुरक्षाव्यूहः निर्मितः। मानवविहीनविमानैः मेलाक्षेत्रस्य निरीक्षणं भविष्यति। कावडयात्रिकाणां कृते स्थाने स्थाने जलपात्राणि शौचालयानि मार्गप्रकाशव्यवस्था स्वच्छताव्यवस्था च कृता अस्ति। अस्य कार्यस्य कृते नगरनिगमस्य दलानि नियुक्तानि सन्ति। उत्तराखण्डशासनेन अपि कावडयात्रायाः कृते व्यापकाः व्यवस्थाः कृताः।

पञ्चकोटिभ्यः अधिकानां कावडयात्रिकाणाम् आगमनस्य अपेक्षा

वर्षे २०२५ तमे हरिद्वारकावडमेलायां प्रायः सार्धचतुःकोटिः कावडयात्रिकाः आगतवन्तः। अस्मिन् वर्षे हरिद्वारकावडमेलायां पञ्चकोटिभ्यः अधिकानां कावडयात्रिकाणाम् आगमनस्य अपेक्षा वर्तते।---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani