योगेश कुमार गोयलः

समग्रे विश्वे शीघ्रं परिवर्तमानस्य मौसमस्वभावस्य कारणेन विभिन्नेषु देशेषु प्रकृतेः प्रहारः अधुना स्पष्टतया दृश्यते। प्रकृतेः सह मानवानां दुरुपयोगस्य एव परिणामः अस्ति यत् अधुना प्रतिवर्षं देशस्य बहुषु प्रदेशेषु अतिवृष्टेः कारणेन जनाः बाढया पीड्यन्ते, अपरत्र पुनः वर्षाकाले अपि पर्याप्तवृष्ट्यभावेन जनाः क्लिश्यन्ते। अस्मिन् वर्षे अपि तथैव परिस्थितिः दृश्यते। विश्वस्य अनेके शीतप्रदेशाः वैश्विकतापनस्य प्रभावेन उष्णतां प्राप्नुवन्ति, अन्ये शुष्कप्रदेशाः बाढया संतप्ताः सन्ति, वनानि दह्यमानानि सन्ति। पर्यावरणसन्तुलनस्य भङ्गेन तथा वातावरणचक्रस्य परिवर्तनेन वृक्षलतानां बहूनां प्रजातीनां, जीवजन्तूनां च अनेकानां जातीनाम् अस्तित्वम् अपि संकटग्रस्तम् अभवत्।

पर्यावरणस्य अस्मिन् शीघ्रपरिवर्तनकाले वैश्विकस्तरे जनानां ध्यानम् एतासां समस्याणां प्रति आकर्षयितुं प्रतिवर्षं अष्टाविंशतितमे जुलाईमासस्य दिवसे विश्वप्रकृतिसंरक्षणदिवसः आचर्यते। अस्य माध्यमेन वातावरणे जातैः व्यापकपरिवर्तनैः विलुप्तेः समीपं गच्छन्तीनां जीवजन्तुवनस्पतीनां च अनेकप्रजातीनां संरक्षणस्य सङ्कल्पः क्रियते। विश्वे आधुनिकीकरणस्य औद्योगिकीकरणस्य च प्रभावेन प्रकृतेः सह यत् व्यापकं दुराचरणं क्रियते, तस्य परिप्रेक्ष्ये सामान्यजनानां जागरणार्थं अद्य प्रकृतिसंरक्षणदिवसस्य महत्त्वं अधिकं वर्धितम् अस्ति।

वर्षे २०२० तमे कोरोनामहामार्याः कारणेन प्रवर्तिते अवरोधकाले समग्रे विश्वे प्रथमवारं प्रकृतेः मुक्तस्मितं दृष्टम्। तस्मिन् समये औद्योगिकसंस्थानि, विमानयानानि, रेलयानानि, बसयानानि, व्यक्तिगतवाहनानां सञ्चारश्च निरुद्धः आसीत्, येन सर्वविधप्रदूषणस्य स्तरः पूर्णतया नियन्त्रितः अभवत्। गङ्गा यमुना इत्यादयः पवित्रनद्यः याः पूर्वं बहुषु स्थानेषु मलिननालिकावत् प्रवहन्त्यः दृश्यन्ते स्म, तासु पुनः निर्मलजलधारा प्रवहितुं आरब्धा। यासां नदीनां शुद्धीकरणार्थं गतदशकेषु अनेकाः योजनाः समितयश्च निर्मिताः, स्वच्छतायाः नाम्ना अरबखरबरूप्यकाणि व्ययीकृतानि, ताः नद्यः अवरोधकालस्य समये स्वयमेव निर्मलाः अभवन्।

प्रथमवारं दृष्टम् यत् जनानां गृहेषु स्थितत्वात् सर्वेषां व्यापारिकक्रियाकलापानां निरोधात् च वायुः एतावत् शुद्धः अभवत् यत् शताधिककिलोमीटर्दूरस्थाः पर्वतशिखराणि अपि स्पष्टतया दृश्यन्ते स्म। यासां लघुपक्षिणां मधुरकूजनं श्रोतुं जनानां कर्णाः आकाङ्क्षितवन्तः, ब्राह्ममुहूर्ते तासां स्वरः पुनः श्रूयितुं आरब्धः। प्रकृतेः तस्य निर्मलस्वरूपस्य दर्शनात् सर्वे जनाः हृष्टाः अभवन्। वस्तुतः तस्मिन् समये प्रकृतये स्वस्य पुनरुद्धारस्य, स्वस्य सौन्दर्यस्य पुनर्निर्माणस्य च सुअवसरः प्राप्तः आसीत्। किन्तु मानवीयक्रियाकलापानां पुनः प्रारम्भे सति प्रकृतेः सह निर्दयव्यवहारस्य पूर्वस्थितिः पुनरारब्धा, यस्य दुष्परिणामान् अधुना विश्वस्य बहवः देशाः अनुभवन्ति।

अवरोधकालः समग्रविश्वाय एतत् बोधयितुं श्रेष्ठम् अवसरम् अददात् यत् मानवीयक्रियाकलापैः एव प्रकृतेः व्यापकं दोहनं जातम्, तेनैव स्वर्गादपि सुन्दरीयं पृथिवी निरन्तरं पीडिता अभवत्। प्रकृतिः मानवं पुनः पुनः महद्भिः आपद्भिः चेतयन्ती आगता, किन्तु ताः चेतावन्यः सर्वदा उपेक्षिताः। प्रकृतेः सह मानवीयव्यतिक्रमस्य एव परिणामः यत् गतवर्षेषु मौसमचक्रस्य परिवर्तनं स्पष्टतया दृश्यते। वर्षानुवर्षं परिवर्तमानस्य मौसमस्वभावस्य कारणेन यथा यथा विनाशः दृश्यते, तथा तथा अस्माभिः ज्ञातव्यं यत् मौसमचक्रपरिवर्तनस्य प्रकृतिसन्तुलने विपरीतप्रभावस्य परिणामाः अत्यन्तं भीषणाः भविष्यन्ति।

प्रकृतिः पुनः पुनः मौसमचक्रपरिवर्तनस्य संकेतं, चेतावनीं, सावधानतायाः अवसरं च दत्तवती, किन्तु वयं स्वभाववशात् महत्संकटस्य आगमनपर्यन्तं तान् संकेतांश्च चेतावनीश्च उपेक्षितवन्तः, यस्य परिणामः प्रायः महाविनाशरूपेण अभवत्। गतत्रिंशद्वर्षेषु पर्यावरणप्रदूषणस्य कारणेन यथा मौसमचक्रं शीघ्रं परिवर्तितम्, प्राकृतिकापदां परम्परा च तीव्रा अभवत्, तथापि यदि वयं न सजगाः भवेम, तर्हि अत्र प्रकृतेः कः दोषः। प्रकृतेः सह अस्माभिः यत् व्यापकं दुराचरणं क्रियते, तस्यैव परिणामः यत् गतकाले महातूफानाः, बाढाः, अनावृष्टयः, भूकम्पाश्च इत्यादयः प्राकृतिकापदाः तीव्रतया वर्धिताः। ये पर्वतीयप्रदेशाः पूर्वं शान्त्या निर्मलवातावरणेन च सर्वान् आकर्षयन्ति स्म, अद्य तेष्वपि प्रदूषणं वर्धते, शीतप्रदेशरूपेण प्रसिद्धाः पर्वताः अपि उष्णतां प्राप्नुवन्ति, तत्र जलसंकटम् अपि गभीरं भवति।

वस्तुतः पर्वतीयप्रदेशेषु यातायातसाधनजनितप्रदूषणस्य वृद्धिः, विशालोद्योगानां स्थापना, राजमार्गनिर्माणस्य नाम्ना वनानां व्यापकविनाशः, सुरङ्गनिर्माणार्थं पर्वतानां निर्दयविदारणं च एतेषां रमणीयपर्वतानां शीतलतायाः ह्रासस्य कारणम् अस्ति। पर्वतेषु वर्धमानया उष्णतया एव घनवनेषु महादावाग्नेः वार्ताः पुनः पुनः श्रूयन्ते। अस्याः पर्वतीयोष्णतायाः प्रत्यक्षः प्रभावः अधोवर्तिषु समतलप्रदेशेषु दृश्यते, यत्र वर्षानुवर्षं तापमानं निरन्तरं वर्धते।

यद्यपि प्रकृतिः पुनः पुनः स्वस्य उग्ररूपं प्रदर्श्य स्पष्टां चेतावनीं दत्तवती यत् यदि तस्याः सह असीमदुरुपयोगः न निरुध्यते तर्हि तस्य घोराः परिणामाः भविष्यन्ति, तथापि दुःखस्य विषयः अस्ति यत् निरन्तरं प्रकृतेः प्रचण्डरूपं दृष्ट्वापि विश्वं तस्याः चेतावनीः उपेक्ष्य स्वविनाशम् एव आमन्त्रयति। वस्तुतः वयं ज्ञातुमेव न इच्छामः यत् पर्वतान् विदार्य हरितवनान् विनाश्य यान् कङ्क्रीटवनान् निर्मिमः, तत् वस्तुतः विकासः नास्ति, अपितु विकासस्य नाम्ना स्वविनाशस्य मार्गः एव प्रशस्तः क्रियते। यदि वयम् अद्यापि न सजगाः भवेम, प्रकृतेः सह दुराचारं न निरुध्याम, तर्हि आगामिषु कालेषु तस्य अत्यन्तभीषणान् परिणामान् भोक्तुं सिद्धाः भवितव्याः।

(लेखकः, स्वतंत्र टिप्पणीकारः ।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani