Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
बालआयोगस्य अध्यक्षस्य डा निवेदिताशर्मणः प्रयासेन निर्मिता मानकसञ्चालनप्रक्रिया भूमिस्तरे कार्यान्विता आरब्धा।
चतुर्विंशतिघण्टाभ्यन्तरे बालकल्याणसमितये सूचना प्रेषणं पुलिसविभागस्य कृते अनिवार्यं जातम्।
प्रत्येके पात्रप्रकरणे सपोर्टपर्सनस्य नियुक्तिः अनिवार्या भविष्यति।
भोपाल अष्टाविंशतितमे जुलैदिने। यौनापराधस्य पीडितस्य कस्यापि बालकस्य कृते न्यायप्रक्रियायाः सम्पूर्णकाले भयेन असुरक्षया मानसिकआघातेन सामाजिकदबावेन च सह संघर्षः अत्यन्तं कठिनः भवति। एतस्यैव संवेदनशीलचुनौत्याः केन्द्रे स्थापयित्वा मध्यप्रदेशबालअधिकारसंरक्षणआयोगेन एषा मानकसञ्चालनप्रक्रिया निर्मिता या पॉक्सोपीडितबालकेभ्यः न्यायप्रक्रियायाः प्रत्येकसोपाने मानवीयसहाय्यं प्रदाय वैधानिकसुरक्षायाः मार्गं प्रशस्तं करोति।
वास्तवतः आयोगस्य अध्यक्षा डा निवेदिताशर्मायाः हस्ताक्षरैः निर्गता एषा मानकसञ्चालनप्रक्रिया सम्पूर्णे प्रदेशे प्रभावकरूपेण कार्यान्वयितुं मध्यप्रदेशपुलिसमुख्यालयेन सर्वेभ्यः पुलिसआयुक्तेभ्यः जनपदपुलिसअधीक्षकेभ्यः विशेषकिशोरपुलिसएककेभ्यश्च विस्तृतनिर्देशाः प्रेषिताः। अधुना प्रत्येकस्मिन् पॉक्सोप्रकरणे चतुर्विंशतिघण्टाभ्यन्तरे बालकल्याणसमितये सूचना प्रेषणम् प्रत्येकस्मिन् पात्रप्रकरणे सपोर्टपर्सनस्य नियुक्तेः सुनिश्चितीकरणं च अनिवार्यं भविष्यति।
बालआयोगेन पॉक्सोप्रकरणानां विषये चिन्तनपद्धतिः परिवर्तिता। उल्लेखनीयम् अस्ति यत् अधुना यावत् अधिकांशेषु पॉक्सोप्रकरणेषु अन्वेषणम् अभियोजनं च एव व्यवस्थायाः केन्द्रम् आसीत् यदा तु पीडितबालकः तस्य परिवारश्च सम्पूर्णन्यायप्रक्रियायां प्रायः एकाकिनौ भवतः। मध्यप्रदेशबालअधिकारसंरक्षणआयोगस्य नूतना मानकसञ्चालनप्रक्रिया एतां चिन्तनपद्धतिं परिवर्तयति। अस्याम् आद्यवारं सम्पूर्णव्यवस्थायाः केन्द्रे अपराधेन सह पीडितबालकस्य परमहितम् स्थापितम् अस्ति। आयोगेन स्पष्टतया उक्तं यत् न्यायः तदैव सार्थकः भविष्यति यदा बालकः सम्पूर्णप्रक्रियायां मानसिकसामाजिकवैधानिकदृष्ट्या सुरक्षितम् अनुभूयते।
सपोर्टपर्सन बालकस्य अधिकारः अस्ति। आयोगस्य अध्यक्षा डा निवेदिताशर्मया निर्गतायां मानकसञ्चालनप्रक्रियायां स्पष्टतया उक्तं यत् पॉक्सोअधिनियमस्य द्विसहस्रद्वादशतमवर्षस्य तथा पॉक्सोनियमानां द्विसहस्रविंशतितमवर्षस्य अनुसारं सपोर्टपर्सनस्य नियुक्तिः वैकल्पिका व्यवस्था न मन्यते अपितु वैधानिकदायित्वम् अस्ति। अस्याम् सर्वोच्चन्यायालयस्य निर्देशानां उल्लेखः कृत्वा उक्तं यत् प्रत्येकस्मिन् पात्रप्रकरणे बालकल्याणसमित्या सपोर्टपर्सनः नियुक्तव्यः। यदि कस्यचित् प्रकरणस्य नियुक्तिः न क्रियते तर्हि तस्य ठोसकारणानि लिखितरूपेण अभिलेखनीयानि। आयोगेन एतदपि स्पष्टं कृतं यत् एषा नियुक्तिः पीडितस्य अथवा तस्य अभिभावकस्य इच्छायाः आधारे न भविष्यति अपितु विधेः अनुसारं संस्थागतप्रक्रियायाः अङ्गं भविष्यति।
अधुना पुलिसस्य दायित्वम् अपि सुनिश्चितं भविष्यति। बालआयोगस्य मानकसञ्चालनप्रक्रियायाः प्रभावीकरणार्थं पुलिसमुख्यालयेन द्वाविंशतितमे जुलैदिने द्विसहस्रषड्विंशतितमे वर्षे महिलासुरक्षाशाखायाः माध्यमेन राज्यस्य सर्वेभ्यः पुलिसआयुक्तेभ्यः जनपदपुलिसअधीक्षकेभ्यश्च आदेशाः निर्गताः। आदेशे स्पष्टनिर्देशाः दत्ताः यत् प्रत्येकस्मिन् पॉक्सोप्रकरणे सम्बन्धितेन पुलिसस्थानकेन अथवा विशेषकिशोरपुलिसएककेन प्राथमिकीपञ्जीकरणस्य चतुर्विंशतिघण्टाभ्यन्तरे बालकल्याणसमितये सूचना प्रेषणीया। पुलिसमुख्यालयेन एतदपि निर्देशितं यत् आयोगस्य मानकसञ्चालनप्रक्रियायां पुलिससम्बद्धानि सर्वाणि दायित्वानि समयबद्धरूपेण पालनीयानि।
चतुर्विंशतिघण्टानां समयसीमा अत्यन्तमहत्त्वपूर्णा कडी भविष्यति। नूतनव्यवस्थायाः प्रमुखविशेषता समयबद्धता अस्ति। यदा एव पॉक्सोप्रकरणं पञ्जीकृतं भविष्यति तदा पुलिसेन पीडितबालकस्य तस्य परिवारस्य घटनासम्बद्धानां आवश्यकविवरणानां च सूचना बालकल्याणसमितये प्रेषणीया। ततः समितिः प्रकरणस्य समीक्षां कृत्वा त्वरितं सपोर्टपर्सनस्य नियुक्तिं करिष्यति। मानकसञ्चालनप्रक्रियायां सम्पूर्णप्रक्रियायाः चरणबद्धरूपरेखा निर्मिता अस्ति येन कस्यापि स्तरस्य विलम्बः भ्रमः वा न भवेत्।
कः भविष्यति सपोर्टपर्सनः तस्य भूमिका च का भविष्यति। मानकसञ्चालनप्रक्रियायाः अनुसारं सपोर्टपर्सनः सम्पूर्णन्यायप्रक्रियायां बालकस्य तस्य परिवारस्य च मार्गदर्शकः भविष्यति। तस्य दायित्वं पीडितेन तस्य परिवारेण च सह नियमितसम्पर्कस्य स्थापना मनोसामाजिकपरामर्शस्य उपलब्धता वैधानिकसहायतया संयोजनम् जनपदवैधानिकसेवाप्राधिकरणेन जनपदबालसंरक्षणएककेन च समन्वयः पुनर्वासप्रक्रियायां सहयोगः बालकस्य सुरक्षायाः गरिमायाश्च संरक्षणं च भविष्यति। अनेन बालकः न्यायप्रक्रियायां स्वयम् एकाकिनम् न अनुभविष्यति।
प्रकरणदैनन्दिन्याः आरभ्य पुलिसअधीक्षककार्यालयपर्यन्तं निरीक्षणं भविष्यति। मानकसञ्चालनप्रक्रियायां निर्देशैः सह विस्तृता परीक्षणसूची अपि निर्मिता अस्ति। तदनुसारं पुलिसाधिकारिभिः प्रकरणदैनन्दिन्यां एतत् अभिलेखनीयम् यत् बालकल्याणसमितये सूचना कदा प्रेषिता सपोर्टपर्सनस्य नियुक्तिः कदा जाता तत्सम्बद्धा कार्यवाही का अभवत्। पुलिसअधीक्षककार्यालयस्तरे अपि एतेषां प्रकरणानां नियमितसमीक्षायाः व्यवस्था कृता अस्ति। अनेन सम्पूर्णप्रक्रिया अधिका पारदर्शिनी उत्तरदायिनी च भविष्यति।
पुलिसबालआयोगबालकल्याणसमित्योः मध्ये समन्विततन्त्रं निर्मास्यते। अस्याः नूतनव्यवस्थायाः महती विशेषता एषा यत् अधुना पुलिसः बालकल्याणसमितिः जनपदबालसंरक्षणएककः जनपदवैधानिकसेवाप्राधिकरणम् सपोर्टपर्सनश्च पृथक् संस्थाः न भविष्यन्ति अपितु समन्वितबालसंरक्षणतन्त्ररूपेण कार्यं करिष्यन्ति। अनेन अन्वेषणप्रक्रिया अधिका संवेदनशीला भविष्यति पीडितबालकस्य न्यायप्राप्तेः सम्भावना अपि सुदृढा भविष्यति।
बालअधिकाराणां दिशि महत्त्वपूर्णा संस्थागतपहल। उल्लेखनीयम् अस्ति यत् बालअधिकारक्षेत्रे कार्यरतैः विशेषज्ञैः दीर्घकालात् एषा अपेक्षा व्यक्ता यत् पॉक्सोप्रकरणेषु केवलम् अपराधविवेचना पर्याप्ता नास्ति अपितु बालकस्य मानसिकसामाजिकपुनर्वासः अपि समानमहत्त्वेन ग्राह्यः। मध्यप्रदेशबालअधिकारसंरक्षणआयोगस्य एषा मानकसञ्चालनप्रक्रिया तामेव चिन्तनपद्धतिं प्रशासनिकसंरचनायाः अङ्गं करोति। पुलिसमुख्यालयेन सम्पूर्णप्रदेशे अस्याः कार्यान्वयनस्य निर्देशाः एतत् सूचयन्ति यत् राज्यं बालसंरक्षणं केवलं वैधानिकदायित्वं न मन्यते अपितु संवेदनशीलशासनस्य महत्त्वपूर्णाधाररूपेण स्वीकरोति।
Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani