– एसबीआई-धनागारस्य हिन्दी-जालपुटे कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-आधारितानुवादं प्रति विवादः, राजभाषा-नियमानां विषये चर्चा

– परिवादकर्त्रा राजभाषा-अधिनियमस्य १९६३ तथा राजभाषा-नियमस्य १९७६ भावनायाः विपरीतम् इति कथितम्

– एसबीआई-अध्यक्षाय, मुख्य-प्रबन्ध-निदेशकाय, गृहमन्त्रालयाय, संसदीय-राजभाषा-समित्यै वित्तमन्त्रालयस्य च समक्षं परिवादः

दिल्ली/लखनऊ, १० अगस्तमासः (हि.स.)। देशस्य बृहत्तमस्य सार्वजनिक-क्षेत्रस्य धनागारस्य भारतीय-स्टेट्-धनागारस्य आधिकारिक-जालपुटे कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-आधारितं हिन्दी-अनुवादं तथा तेन सम्बद्धम् अस्वीकरणं प्रति विवादः उत्पन्नः अस्ति। परिवादकर्ता प्रवीण-कुमार-जैनः एसबीआई-संस्थायाः मुम्बईस्थिते निगम-केन्द्रस्य अध्यक्षाय, मुख्य-प्रबन्ध-निदेशकाय, मानव-संसाधन-विभागस्य प्रबन्ध-निदेशकाय च तथा भारत-सर्वकारस्य गृहमन्त्रालयस्य राजभाषा-विभागाय, संसदीय-राजभाषा-समित्यै, वित्तमन्त्रालयस्य वित्तीय-सेवा-विभागाय च पत्रं सम्प्रेष्य अस्मिन् विषये हस्तक्षेपस्य आग्रहं कृतवान्।

परिवादकर्त्रा एतत् केवलं तकनीकी-अनुवादस्य विषयः न इति कथयित्वा राजभाषा-नीतेः, ग्राहकाणाम् अधिकाराणां तथा प्रशासनिक-उत्तरदायित्वस्य च सम्बन्धितं गम्भीरं प्रकरणम् इति वर्णितम्। परिवादे उक्तं यत् एसबीआई-धनागारस्य हिन्दी-जालपुटे स्पष्टतया सूचितम् अस्ति यत् जालपुटस्य सामग्री ‘भाषिणी’ इत्याख्यया कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-प्रणाल्या अनूदिता अस्ति। तेन सह जालपुटे अस्पष्टतायाः स्थितौ आङ्ग्ल-सामग्री प्रमाणरूपेण ग्राह्या भविष्यति इत्यपि उल्लिखितम् अस्ति इति उक्तम्।

परिवादकर्त्रा अस्य व्यवस्थायाः विषये आपत्तिं प्रकटयता उक्तं यत् आधिकारिके बैङ्किङ्ग्-जालपुटे प्रकाशितां हिन्दी-सामग्रीं स्वयं धनागारेण एव संदिग्धां वा अप्रामाणिकां वा मन्यमानस्य स्थितिः न भवेत्। तस्य आरोपः अस्ति यत् अनुवादे सम्भावितानां त्रुटीनां दायित्वात् धनागारस्य पृथक् भवितुं प्रयत्नः ग्राहकाणां हिताय नास्ति।

प्रवीण-कुमार-जैनस्य कथनम् अस्ति यत् कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-आधारितानुवाद-प्रौद्योगिक्याः उपयोगः कर्तुं शक्यते, किन्तु आधिकारिकानां महत्त्वपूर्णानां च बैङ्किङ्ग्-सूचनानां सार्वजनिक-प्रकाशनात् पूर्वं तासां मानवीय-सत्यापनं तथा शोधनं आवश्यकम्। तेन आरोपितं यत् राजभाषा-अधिकारिभिः पर्याप्तं मानवीयं सत्यापनं विना हिन्दी-सामग्री प्रकाशयितुं न उचितम्। परिवादकर्तुः अनुसारं तेन हिन्दीभाषया सूचनां प्राप्नुवतां कोटिशः ग्राहकाणां पुरतः भ्रमस्य स्थितिः उत्पद्येत।

तस्य कथनम् अस्ति यत् यदि धनागार: स्वस्य हिन्दी-सामग्रीमेव अन्तिमां प्रमाणिकां च न मन्यते तथा अस्पष्टतायाः स्थितौ आङ्ग्ल-संस्करणस्य प्राथमिकतां ददाति, तर्हि ते ग्राहकाः प्रभाविताः भवितुम् अर्हन्ति येषां आङ्ग्लभाषायाः पर्याप्तं ज्ञानं नास्ति।

परिवादकर्त्रा एतां व्यवस्थां राजभाषा-अधिनियमस्य, १९६३ तथा राजभाषा-नियमस्य, १९७६ भावनायाः विपरीताम् इति कथितम्। तस्य तर्कः अस्ति यत् सार्वजनिक-क्षेत्रस्य प्रमुखस्य सर्वकारीय-बैङ्कस्य आधिकारिक-हिन्दी-सामग्री विश्वसनीया, स्पष्टा तथा ग्राहकैः सहजतया अवगन्तुं शक्या च भवेत्।

सः अवदत् यत् हिन्दीभाषिणः ग्राहकाः बैङ्किङ्ग्-सेवानां विषये सूचनाप्राप्त्यर्थम् आङ्ग्ल-संस्करणे आश्रितुं न बाध्येरन्। विशेषतः तेभ्यः ग्राहकभ्यः, ये केवलं हिन्दीभाषया बैङ्किङ्ग्-सेवानाम् उपयोगं कुर्वन्ति, आधिकारिक-हिन्दी-सामग्र्याः प्रमाणिकता महत्त्वपूर्णा अस्ति।

परिवादकर्त्रा स्वकीय-पत्रे मुख्यरूपेण तिस्रः याचना: स्थापिताः सन्ति। तासु एसबीआई-जालपुटे उपलब्धायाः समस्तस्याः हिन्दी-सामग्र्याः तत्कालं मानवीयं सत्यापनं कारयितुम्, विवादितम् अस्वीकरणं निष्कासयितुम्—यत्र अस्पष्ट-तायाः स्थितौ आङ्ग्ल-सामग्री प्रमाणरूपेण ग्राह्या इति कथितम् अस्ति—तथा पूर्वं प्रचलितां प्रमाणिकां हिन्दी-जालपुट-व्यवस्थां पुनः स्थापयितुं च सम्मिलितम् अस्ति।

प्रवीण-कुमार-जैनः अवदत् यत् अन्यानां भारतीय-भाषाणां कृते तकनीकी-प्रयोगस्य विषयः पृथक् भवितुं शक्नोति, किन्तु राजभाषा-हिन्दीं केवलं स्वचालि-तानुवादस्य भाषारूपेण प्रयुक्तुं न उचितम्। तस्य कथनम् अस्ति यत् हिन्दीभाषायै संवैधानिकं स्थानं प्राप्तम् अस्ति तथा सर्वकारीय-संस्थानानां हिन्दी-सामग्र्यां गुणवत्तायाः प्रमाणिकतायाश्च सुनिश्चिती-करणम् आवश्यकम्।

परिवादकर्त्रा प्रश्नः उत्थापितः यत् यस्य ग्राहकस्य आङ्ग्लभाषायाः ज्ञानमेव नास्ति, सः बैङ्कस्य आङ्ग्ल-सामग्रीं दृष्ट्वा महत्त्वपूर्णां बैङ्किङ्ग्-सूचनां कथं अवगमिष्यति। तस्य अनुसारं यदा का अपि सामग्री धनागारस्य आधिकारिक-जालपुटे हिन्दीभाषया उपलब्धा क्रियते, तदा ग्राहकस्य तस्यां सामग्र्यां विश्वासं कर्तुम् अधिकारः भवेत्।

सः अवदत् यत् प्रशासनिक-कार्यं सरलीकर्तुं प्रौद्योगिक्याः उपयोगं कर्तुं शक्यते, किन्तु कृत्रिम-बुद्धिमत्ता-आधारि-तानुवादेन सह मानवीय-निरीक्षणं तथा उत्तरदायित्वम् अपि आवश्यकम्। परिवाद-कर्त्रा सम्बन्धित-विभागेभ्यः प्रकर-णस्य परीक्षणं कृत्वा आवश्यकानि पदानि स्वीकर्तुं च आग्रहः कृतः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan