योगेशः के. सोनी

मेटा-स्वामित्वयुक्त-फेसबुक-माध्यमेन प्रधानमन्त्रिण: नरेन्द्र-मोदी-महोदयस्य एकस्य वीडियो-दृश्यस्य अपसारणस्य घटनया सामाजिक-माध्यम-मञ्चानां विश्वसनीयतां, तकनीकी-सुरक्षां तथा सामग्री-नियन्त्रणं प्रति नूतना चर्चा प्रारब्धा। अनन्तरं मेटा-संस्थया स्पष्टं कृतं यत् वीडियो-दृश्यस्य अपसारणं कस्याश्चित् ज्ञात्वा कृतायाः कार्यवाह्याः कारणेन न, अपितु तकनीकी-दोषस्य कारणेन अभवत्। तथापि अयं प्रसङ्गः अनेकान् गम्भीरान् प्रश्नान् अनुत्तरितान् त्यजति। प्रश्नः अस्ति यत् यदि देशस्य प्रधानमन्त्री-महोदयस्य आधिकारिके स्थाने सम्बद्धा सामग्री अपि तकनीकी-दोषस्य शिकारः भवितुं शक्नोति, तर्हि सामान्य-उपयोक्तॄणां तेषां सामग्री च कियत् सुरक्षितानि सन्ति?

अद्य सामाजिक-माध्यमानि केवलं मनोरञ्जनस्य माध्यमानि न सन्ति। कोटिशः जनाः समाचाराणां, सर्वकारीय-सूचनानां, विचाराणां तथा घटनानां सूचनां प्राप्तुं फेसबुक, इन्स्टाग्राम, एक्स तथा अन्येषु डिजिटल-मञ्चेषु आश्रिताः सन्ति। देशे वा विश्वे वा कुत्रापि महत्त्वपूर्णा घटना भवति चेत् तस्याः सूचना कतिपयेषु एव निमेषेषु सामाजिक-माध्यमानां माध्यमेन लक्षशः जनानां समीपं प्राप्नोति। अस्य सकारात्मकः प्रभावः अपि अस्ति, नकारात्मकः प्रभावः अपि। एतादृशे वातावरणे कस्यचित् महत्त्वपूर्णस्य वीडियो-दृश्यस्य अथवा सन्देशस्य अकस्मात् अपसारणं, अनुचितरूपेण तस्य सीमितीकरणं वा तस्य प्रसारे असामान्यं परिवर्तनं वा जनानां मध्ये भ्रमं जनयितुं शक्नोति। विशेषतः यदा सामग्री संवेदनशील-सामाजिक-विषयेन अथवा राजनैतिक-विषयेन सम्बद्धा भवति, तदा पारदर्शिता उत्तरदायित्वं च अधिकम् आवश्यकं भवति।

प्रधानमन्त्री मोदी सामाजिक-माध्यमेषु विश्वस्य सर्वाधिक-सक्रिय-नेतॄणाम् अन्यतमः अस्ति। तस्य सन्देशान् वीडियो-दृश्यानि च देश-विदेशेषु कोटिशः जनाः पश्यन्ति। यस्य वीडियो-दृश्यस्य अपसारणं प्रति सम्प्रति चर्चा अभवत्, तत् छात्राणां प्रश्नपत्र-भङ्गस्य च इत्यादिभिः संवेदनशील-विषयैः सम्बद्धम् आसीत् इति कथ्यते। अतः तस्य अकस्मात् अदृश्यीकरणेन प्रश्नानाम् उत्पत्तिः स्वाभाविकी एव। मेटा-संस्थायाः तकनीकी-दोषसम्बद्धा स्पष्टीकरणं प्राप्ते सति विषयः स्पष्टः अभवत्, किन्तु अनेन डिजिटल-मञ्चानां विश्वसनीयतां प्रति चर्चा अवश्यं प्रारब्धा।

सामाजिक-माध्यमानां सर्वाधिकं महती समस्या अद्य सामग्रीणां प्रचुरता अस्ति। प्रतिदिनं कोटिशः सन्देशाः, वीडियो-दृश्यानि, चित्राणि तथा सन्देशात्मक-सामग्री च उपयोक्तृभिः अपलोड्-क्रियते। तासु तथ्याधारित-सूचनाभिः सह मिथ्या-समाचाराः, भ्रामक-वीडियो-दृश्यानि, आपत्तिजनका सामग्री तथा उकसावपूर्णाः सन्देशाः अपि सम्मिलिताः भवन्ति। बहुषु अवसरेषु कश्चित् वीडियो-दृश्यं पूर्ण-सूचनां सत्यापनं वा विना शीघ्रं प्रसारितः भवति। जनाः तं सत्यं मत्वा पुनः पुनः प्रेषयन्ति तथा पश्यतः एव सः सन्देशः बहुसंख्यक-जनानां समीपं प्राप्नोति। एतादृशेषु प्रसङ्गेषु सामाजिक-माध्यम-संस्थानां उत्तरदायित्वम् अधिकं वर्धते।

सम्प्रतिप्रचलितानां कतिपयानां प्रदर्शनानां सार्वजनिक-घटनानां च सम्बन्धिनां वायरल्-वीडियो-दृश्यानां विषये अपि एषः प्रश्नः उत्पन्नः यत् आपत्तिजनका वा उत्तेजक-सामग्री कथं शीघ्रं प्रसारिता भवति, यदा तथ्यपूर्णा सन्तुलिता च सामग्री तावता शीघ्रं जनानां समीपं न प्राप्नोति। यदि कस्यचित् सामग्रीमध्ये कस्यचित् व्यक्तेः, समुदायस्य वा देशस्य विरुद्धम् आपत्तिजनका भाषा अस्ति, तर्हि तस्याः विषये मञ्चस्य सामग्री-नियन्त्रण-नीतिः कियत् प्रभावशालिनी अस्ति इति समीक्षा आवश्यकी अस्ति।

अत्र इदमपि अवगन्तव्यम् यत् कस्यचित् वीडियो-दृश्यस्य वायरल-भवनं स्वयमेव एतत् सिद्धं न करोति यत् मञ्चे ज्ञात्वा तस्य प्रसारः वर्धितः। सामाजिक-माध्यमानां प्रसारे एल्गोरिदमः, उपयोक्तृणां परस्पर-क्रियाकलापः, सहभागकरणं, ट्रेण्डिङ्ग् इत्यादयः अनेकानि कारकाणि प्रभावं जनयन्ति। अतः कस्यापि मञ्चस्य भूमिकां प्रति निष्कर्षं स्थापयितुं पूर्वं पारदर्शी अन्वेषणं दृढ-आङ्किकानि च आवश्यकानि सन्ति।

सामाजिक-माध्यमैः सम्बद्धा समस्या केवलं सामग्रीपर्यन्तं सीमिता नास्ति। मिथ्या-प्रोफाइल, हैकिङ्ग्, अन्तर्जाल-वञ्चना, परिचय-चौर्यम् तथा मिथ्या-चित्राणां प्रयोगः इत्यादयः घटनाः अपि चिन्तायाः विषयाः सन्ति। अपराधिनः बहुधा कस्यचित् व्यक्तेः नाम चित्रं च उपयुज्य मिथ्या-खाता इति निर्मान्ति तथा तस्य परिचितेभ्यः धनस्य याचनां कुर्वन्ति। केषुचित् प्रसङ्गेषु चित्रेषु विकृतिं कृत्वा कस्यचित् व्यक्तेः प्रतिष्ठां मलिनीकर्तुं प्रयासः क्रियते। एतादृश्यः घटनाः पीडितस्य सामाजिक-प्रतिष्ठायाः, मानसिक-स्थितेः तथा निजी-जीवनस्य उपरि गम्भीरं प्रभावं जनयितुं शक्नुवन्ति।

अतः सामाजिक-माध्यम-संस्थानां उत्तरदायित्वं केवलं मञ्चस्य उपलब्धतां प्रदातुं न सीमितं भवितुम् अर्हति। तैः खाता-सुरक्षा, मिथ्या-प्रोफाइल इत्यादिनां परिचयः, रिपोर्टिङ्ग-व्यवस्था तथा शिकायतानां शीघ्र-निराकरणम् इत्येतेषु विषयेषु निरन्तरं कार्यं करणीयम्। सामाजिक-माध्यमानां वर्धमाने प्रयोगे बालकानां किशोराणां च सुरक्षा अपि महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति। अल्पवयस्क-उपयोक्तृभ्यः कीदृशी सामग्री प्राप्यते, तस्याः तेषां व्यवहारस्य मानसिक-विकासस्य च उपरि कः प्रभावः भवति तथा मञ्चाः तान् कथं सुरक्षितान् कुर्वन्ति—एतेषु प्रश्नेषु विश्वस्य सर्वेषु भागेषु चर्चा प्रवर्तते।

एल्गोरिदमस्य पारदर्शिता अपि एकः प्रमुखः विषयः अस्ति। उपयोक्त्रे स्पष्टतया ज्ञातं न भवति यत् तस्य पुरतः काचित् सामग्री किमर्थं प्रदर्श्यते तथा अन्या सामग्री किमर्थं न प्रदर्श्यते। यदि कस्यचित् मञ्चस्य एल्गोरिदमः निरन्तरं विवादास्पदां सामग्रीं अधिकाधिक-जनानां समीपं प्रेषयति, तर्हि अनेन समाजे ध्रुवीकरणं मिथ्या-सूचनायाः प्रसारश्च वर्धितुं शक्नोति।

सामाजिक-माध्यमैः अभिव्यक्ति-स्वातन्त्र्यस्य अभूतपूर्वः विस्तारः कृतः अस्ति। अद्य सामान्यः व्यक्तिरपि स्वस्य विचारान् लक्षशः जनानां समीपं प्रेषयितुं शक्नोति। किन्तु अभिव्यक्ति-स्वातन्त्र्येण सह उत्तरदायित्वम् अपि सम्बद्धम् अस्ति। राष्ट्रहितं, समाजः, बालकानां भविष्यं तथा सार्वजनिक-व्यवस्था इत्यादिभिः महत्त्वपूर्णैः विषयैः सम्बद्धा तथ्यपूर्णा सूचना सम्मुखम् आगन्तव्या। तद्वत् हिंसा, द्वेषः, धमकी, मिथ्या-सूचना तथा कस्यचित् व्यक्तेः समुदायस्य वा हानिं जनयन्ती सामग्रीं प्रति प्रभावशाली कार्यवाही अपि आवश्यकी अस्ति। समस्या तदा उत्पद्यते यदा उपयोक्त्रे एतत् अनुभूयते यत् सामग्री-नियन्त्रणस्य नियमाः समानरूपेण न प्रचलन्ति।

कस्यापि मञ्चस्य कृते एषा धारणा तस्य विश्वसनीयतायै हानिकारिणी भवितुम् अर्हति। अतः मेटा-संस्थया सह सर्वैः सामाजिक-माध्यम-संस्थानैः सुनिश्चितं करणीयं यत् तेषां नियमाः स्पष्टाः स्युः तथा तेषां पालनं पारदर्शीतया समानरूपेण च भवेत्। तकनीकी-दोषाः पूर्णतया निवारयितुं न शक्यन्ते। बृहद्-डिजिटल-मञ्चेषु कदाचित् तकनीकी-समस्याः उत्पद्येरन्। किन्तु महत्त्वपूर्णम् इदं यत् एतादृश्यां समस्यायां उत्पन्नायां संस्था तां कियत् शीघ्रं ज्ञाति, कियत् पारदर्शितया तस्याः सूचना ददाति तथा प्रभावित-उपयोक्त्रे कियत् शीघ्रं समाधानं प्रददाति।

मेटा-संस्थया स्वस्य सामग्री-नियन्त्रण-व्यवस्थां, खाता-सुरक्षां, मिथ्या-प्रोफाइल इत्यादीनां परिचय-व्यवस्थां, बालकानां सुरक्षां, एल्गोरिदमस्य पारदर्शितां तथा सूचना-निवारण-व्यवस्थां निरन्तरं सुदृढां करणीयम्। भारतमिव विशाल-लोकतन्त्रे सामाजिक-माध्यम-मञ्चानां भूमिका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा जाता अस्ति। अतः तेषाम् उत्तरदायित्वम् अपि तदनुरूपं वर्धितव्यम्।

सामाजिक-माध्यमानि अद्य समाजस्य उद्घाटित-पुस्तकमिव जातानि सन्ति। तेषु समाजस्य चिन्तनं, राजनीतिः, संस्कृतिः, घटनाः तथा जनानां प्रतिक्रियाः दृश्यन्ते। अतः अस्यां पुस्तके मिथ्या-सूचनायाः, द्वेषस्य तथा वञ्चनायाः स्थानं भवति चेत् तस्य समाजस्य उपरि प्रत्यक्षः प्रभावः भवितुं शक्नोति।

मेटा-संस्थां वा कञ्चित् अन्यं सामाजिक-माध्यम-मञ्चं प्रतिबन्धितुं सम्बन्धिनीभ्यः कठोर-याचनाभ्यः पूर्वं तस्य नीतिनां, तकनीकी-व्यवस्थायाः तथा सामग्री-नियन्त्रणस्य स्वतन्त्र-पारदर्शी च समीक्षा आवश्यकी अस्ति। यदि न्यूनताः प्रकाशं यान्ति तर्हि तासां निवारणाय स्पष्टं उत्तरदायित्वं निर्धारितव्यम्। अन्ततः प्रश्नः केवलम् एकस्य वीडियो-दृश्यस्य अपसारणस्य नास्ति। प्रश्नः तस्य विश्वासस्य अस्ति, यस्य आधारेण कोटिशः जनाः सामाजिक-माध्यमानि सूचनायाः माध्यमत्वेन मन्यन्ते। यदि अयं विश्वासः दुर्बलः भवति, तर्हि सामाजिक-माध्यमानां शक्तिः एव तेषां सर्वाधिक-महती दुर्बलता भवितुं शक्नोति।

(लेखकः स्वतन्त्र-टिप्पणीकारः अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan