आंग्लसर्वकारस्य गोलिकाप्रहारेण षड्क्रांतिवीराःअददुः बलिदानं, चंबलस्य बीहड़क्षेत्रेष्वपि आंग्लेयान्प्रति गूंजितो विद्रोहः

औरैया, 12 अगस्तमासः (हि.स.)।

उत्तरप्रदेशस्य औरैयाजनपदस्य कृते १२ अगस्त १९४२ इति तिथिः इतिहासे सः दिवसः अस्ति, यदा नगरस्य वीथिषु पठन्तः छात्राः आङ्ग्लशासनस्य सम्मुखे आव्हानं कर्तुं अग्रे प्रस्थितवन्तः। तेषां हस्तेषु पुस्तकानां स्थाने त्रिवर्णध्वजः आसीत्, हृदयेषु च स्वातन्त्र्यस्य प्रबलः उत्साहः। आङ्ग्लशासनस्य प्रतीकभूतं यूनियन जैक इति ध्वजं सदर तहसील भवनतः अवतीर्य तत्र त्रिवर्णध्वजं आरोपयितुं सङ्कल्पं कृत्वा निर्गताः छात्राः ब्रिटिश आरक्षकाणां बन्दूकानां सम्मुखेऽपि स्वसाहसं न त्यक्तवन्तः। गोलिकाः प्रचलिताः, अनेकाः छात्राः क्षतिग्रस्ताः अभवन्, षट् क्रान्तिवीराः च भारतमातुः जयघोषं कुर्वन्तः स्वप्राणान् बलिदत्तवन्तः।

एषः सः कालः आसीत्, यदा देशस्य प्रमुखान् नेतॄन् आङ्ग्लशासनेन कारागारेषु निबद्धान् कृतम् आसीत्। आन्दोलनस्य नेतृत्वम् अधुना युवानां छात्राणां च हस्तेषु आगतम् आसीत्। अगस्तमासे १९४२ तमे वर्षे भारतत्यागान्दोलनस्य ज्वाला सम्पूर्णे देशे प्रज्वलिता आसीत्। बलिया, पटना, जबलपुर इत्यादिभिः नगरैः सह औरैयापि अस्य आन्दोलनस्य ज्वालायां तप्यमानम् आसीत्।

पुस्तकानि पुटकेषु निबद्धानि, हस्तेषु च आगतः त्रिवर्णध्वजः

दास्यात् मुक्तेः प्रबलः उत्साहः औरैयायाः छात्राणां मनसि प्रबलतया प्रवर्तमानः आसीत्। तिलक इन्टर कालेज इति विद्यालयः, यः तस्मिन् समये एबी हाईस्कूल इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, आन्दोलनस्य गतिविधीनां प्रमुखं केन्द्रम् अभवत्। अध्ययनस्य अनन्तरं परिसरस्य वृक्षच्छायायां उपविश्य छात्राः आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धं रणनीतिं निर्मान्ति स्म। कथ्यते यत् महात्मा गान्धिनः अपि अस्मिन् परिसरे आगमनमभवत् तथा च अत्रत्यां मृत्तिकां स्वललाटे तिलकरूपेण अधारयत्। तेन रोपितं पौधं कालान्तरे वृक्षत्वं प्राप्तवान् तथा च स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य स्मृतीनां साक्षी अभवत्।

१२ अगस्तदिने छात्राणां समूहः तहसील भवनस्य दिशि अग्रे प्रस्थितः

छात्राणां उद्देश्यं स्पष्टम् आसीत्। दास्यस्य प्रतीकभूतं यूनियन जैक इति ध्वजम् अवतीर्य तस्य स्थाने त्रिवर्णध्वजस्य आरोहणम्। छात्राः सदर तहसील भवनस्य उपरि आरूढवन्तः। यूनियन जैक इति ध्वजः अवतीर्णः तथा तस्य स्थाने त्रिवर्णध्वजः आरोहितः। अनेन आङ्ग्ल आरक्षकाः क्रुद्धाः अभवन्। छात्रान् निवारयितुं प्रयत्नः कृतः, किन्तु ते पश्चादपि गन्तुं न सिद्धाः।

२० वारं गोलिकाप्रहारः, षट् बलिदानानि

ब्रिटिश आरक्षकैः छात्राणां प्रति गोलिकाप्रहारः कृतः। प्रायः २० वारं गोलिकाप्रहारः अभवत्, येन षट् छात्राः बलिदानं प्राप्तवन्तः। दशाधिकाः छात्राः क्षतिग्रस्ताः भूत्वा भूमौ पतितवन्तः, तथापि तेषां मुखेभ्यः भारतमातुः जय तथा इन्कलाब् जिन्दाबाद इति घोषाः निरन्तरं निर्गतवन्तः। औरैयायाः अस्य साहसस्य प्रतिध्वनिः कारागारेष्वपि श्रुता। तस्मिन् समये कारागारेषु बद्धाः भारतीयाः नेतारः यदा छात्राणां सङ्घर्षस्य तेषां च हुंकारस्य विषये अशृण्वन्, तदा तेषामपि मनसि उत्साहः समुत्पन्नः।

दीर्घकालात् क्रान्तिकारिणां वीरगाथायां कार्यं कुर्वन् पूर्वसैनिकः अविनाश अग्निहोत्री कथयति यत् १२ अगस्त १९४२ इत्यस्य एतत् घटनाक्रमम् औरैयायाः स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य महत्त्वपूर्णेषु अध्यायेषु अन्तर्भूतम् अभवत्।

क्षतिग्रस्तः क्रान्तिकारी विजयशङ्करगुप्तः आसीत् प्रत्यक्षदर्शी

अस्मिन् गोलिकाप्रहारे गम्भीररूपेण क्षतिग्रस्तः एबी विद्यालयस्य क्रान्तिकारी छात्रः दिवङ्गतः विजयशङ्करगुप्तः आसीत्। सः अस्याः ऐतिहासिकघटनायाः विषये जनान् कथयति स्म। यदा सः १२ अगस्त १९४२ इत्यस्य घटनां वर्णयति स्म, तदा तस्य स्वरे तादृश एव उत्साहः दृश्यते स्म। तस्य नेत्रयोः पुरतः तत् दृश्यं पुनः सजीवमिव भवति स्म—तहसील भवनम्, हस्तेषु त्रिवर्णध्वजं धारयन्तः छात्राः, आङ्ग्ल आरक्षकाणां बन्दूकाः तथा स्वातन्त्र्यार्थं बलिदानं ददतः सहपाठिनः।

चम्बलस्य बीहडेष्वपि आङ्ग्लानां विरुद्धं छापामारसङ्घर्षः

स्वातन्त्र्यस्य अस्मिन् सङ्ग्रामे औरैयायाः समीपस्थस्य चम्बलक्षेत्रस्य भूमिकापि अत्यन्तं रोचका आसीत्। यस्य चम्बलस्य बीहडस्य नाम श्रुत्वा अद्यापि जनानां मनसि दस्यूनां चित्रम् उद्भवति, तस्मिन्नेव बीहडे आङ्ग्लशासनस्य विरुद्धम् विद्रोहिभिरपि मोर्चा समाश्रितः आसीत्। आङ्ग्ल आरक्षकाः यदा आन्दोलनस्य दमनार्थं ग्रामान् नगराणि च प्रति अग्रे गच्छन्ति स्म, तदा बीहडेषु निलीनाः विद्रोहिणः तान् निवारयितुं तान् च प्रताडयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति स्म। नगरे छात्राः यत्र आङ्ग्लैः सह प्रत्यक्षं युद्धं कुर्वन्ति स्म, तत्र यमुनायाः चम्बलस्य च तटवर्तीषु बीहडेषु छापामारसङ्घर्षः प्रचलति स्म।

ब्रह्मचारी दस्योः नामापि अस्मिन् सङ्घर्षे सम्बद्धस्य इतिहासे प्राप्यते

तस्मिन् काले महात्मागान्धिनः अन्येषां च नेतॄणां स्वातन्त्र्यघोषैः बीहडेषु निवसताम् एतेषां विद्रोहिणाम् अन्तः अपि देशभक्तेः भावना जागृता आसीत्। एतेषु विद्रोहिषु ब्रह्मचारी दस्योः नामापि सम्मुखम् आगच्छति। कथ्यते यत् ब्रह्मचारी दस्युना तस्मिन् काले आङ्ग्लसैनिकाः बीहडं प्राप्तवन्तः सन्तः तेषां विरुद्धं मोर्चा समाश्रितः आसीत्।

मुकुन्दीलालेन १९२५ तमे वर्षे क्रान्तेः भावः जागरितः

औरैयायाः क्रान्तिकारी परम्परा १९४२ तमे वर्षे न आरब्धा आसीत्, अपि तु ततोऽपि प्रायः सप्तदशवर्षपूर्वं ९ अगस्त १९२५ तमे वर्षे भारतवीरेण मुकुन्दीलालेन स्वसहचरैः सह काकोरीकाण्डे आङ्ग्लसर्वकारस्य कोशं नयन्तीं रेलयानम् आक्रम्य ब्रिटिशशासनस्य सम्मुखे आव्हानं कृतम् आसीत्। काकोरीकाण्डस्य अयं क्रान्तिकारी औरैयायाः युवानां मनसि यः उत्साहः देशभक्तेः या च ज्योतिः प्रज्वलितवान्, सा अग्रे गत्वा स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अधिकं प्रज्वलिता अभवत्।

बलिदानिविरासतायाः संरक्षणम् आवश्यकम्

स्वातन्त्र्यस्य एते अमरसुपुत्राः स्वहितानि, सुखसुविधाः, जीवनं च देशस्य नाम्नि समर्पितवन्तः। तेषां स्मृतौ स्मारकाणि प्रतिमाश्च स्थापितानि सन्ति, किन्तु वास्तविकः श्रद्धाञ्जलिः तदैव भविष्यति यदा नवसन्ततिः तेषां सङ्घर्षं बलिदानं च ज्ञास्यति। औरैयायाः भूमेः तेषां षण्णां बलिदानीनां छात्राणां कथा केवलं इतिहासग्रन्थानां भागः नास्ति। एषा तस्य साहसस्य कथा अस्ति, यदा निरायुधाः छात्राः आङ्ग्लसाम्राज्यस्य बन्दूकानां सम्मुखे त्रिवर्णध्वजम् आदाय स्थितवन्तः। १२ अगस्त १९४२ इत्येषा तिथिः अद्यापि औरैयां प्रति प्रश्नं करोति—वयं तेषां बलिदानिनां त्यागं तावत्येव तीव्रतया स्मरामः वा, यावत्या तीव्रतया ते देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं स्वजीवनं समर्पितवन्तः?

पूर्वसैनिकः तथा क्रान्तिकारिणां वीरशौर्यस्य विषये कार्यं कुर्वन् अविनाश अग्निहोत्री अवदत् यत् अद्य औरैयायाः वीरबलिदानिनां स्मरणार्थं अनेकानि कार्यक्रमाणि आयोज्यन्ते। तेषु प्रमुखतया स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे बलिदानं प्राप्तवतः जनपदस्य छात्राणां विशेषरूपेण स्मरणं करिष्यते। अपरतः विचित्र प्रयत्न इति संस्थायाऽपि बलिदानिनां स्मरणार्थं कार्यक्रमः आयोजयिष्यते।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani