भागलपुरम्, 12 अगस्तमासः (हि.स.)।

अद्यतनायाः आधुनिकजीवनशैल्याः, वर्धमानकार्यभारस्य, मिथ्याभोजनपद्धतेश्च कारणेन मानवशरीरं शनैः शनैः व्याधीनां गृहं भवति। मधुमेहः, उच्चरक्तचापः, मानसिकतनावः इत्यादयः समस्याः अधुना सामान्याः अभवन्। अस्मिन् चुनौतीपूर्णे काले सुप्रसिद्धा योगशिक्षिका रीतिका जनान् योगस्य माध्यमेन स्वस्थं सन्तुलितं च जीवनं यापयितुं नवीनं मार्गं दर्शयति।

रीतिकायाः मतम् अस्ति यत् औषधेषु निर्भरत्वस्य स्थाने यदि वयं योगं स्वदैनन्दिनजीवनस्य भागं कुर्याम, तर्हि दीर्घायुः निरामयश्च जीवनं प्राप्तुं शक्यते। योगशिक्षिका रीतिका कथयति, “जनाः प्रायः योगं केवलं शारीरिकव्यायामरूपेण मन्यन्ते, किन्तु योगः ततोऽपि बहु उन्नतः अस्ति। योगः शरीरस्य मनसः आत्मनश्च मध्ये गहनं सामञ्जस्यं स्थापयति।”

तस्याः कथनानुसारं वर्तमानकाले शारीरिकव्याधिभ्यः अपि अधिकं जनाः मानसिकविकारैः पीडिताः सन्ति। योगः न केवलं शरीरस्य अवयवान् सुदृढान् करोति, अपितु मस्तिष्के सकारात्मकानां रसायनानां स्रावं वर्धयित्वा तनावं न्यूनीकर्तुं साहाय्यं करोति। रीतिकया दैनन्दिनजीवने समावेशयितुं पञ्च अत्यन्तप्रभावशालिनाम् आसनानां प्राणायामस्य च प्रक्रियाः विस्तरेण स्पष्टीकृताः।

ताडासनं मेरुदण्डं सरलम् लचीलं च करोति। अनेन सम्पूर्णशरीरे रक्तसञ्चारः सुधरति तथा शारीरिकसन्तुलनं वर्धते। त्रिकोणासनं कटिप्रदेशस्य उदरस्य च समीपे विद्यमानां अतिरिक्तवसां न्यूनीकर्तुं सहायकम् अस्ति। एतत् फुफ्फुसयोः क्षमतां वर्धयति तथा पाचनतन्त्रं सक्रियं करोति।

भुजङ्गासनं सङ्गणकस्य पुरतः घण्टान् यावत् उपविशद्भ्यः व्यावसायिकेभ्यः विशेषरूपेण लाभदायकम् अस्ति। एतत् पृष्ठस्य अधोभागे विद्यमानं पीडां न्यूनीकर्तुं तथा मेरुदण्डं सुदृढं कर्तुं साहाय्यं करोति।

अनुलोमविलोमप्राणायामः फुफ्फुसाभ्यां शुद्धप्राणवायुप्राप्तौ सहायकः भवति। एषः नाडीषु विद्यमानान् अवरोधान् दूरीकर्तुं तथा मानसिकैकाग्रतां वर्धयितुं महत्त्वपूर्णः इति कथ्यते।

शवासनं सर्वेषाम् आसनानाम् अन्ते क्रियमाणम् आसनम् अस्ति। एतत् शरीराय गहनां विश्रान्तिं प्रददाति। उच्चरक्तचापस्य अनिद्रायाश्च समस्यायां अपि एतत् लाभदायकम् इति रीतिका कथयति।

रीतिकायाः अनुसारं व्यस्तताम् उपलक्ष्य स्वास्थ्येन सह सम्झौतां करणं स्वस्य प्रति अन्यायः अस्ति। यदि कश्चित् व्यक्तिः प्रतिदिनं प्रातः केवलं त्रिंशत् निमेषान् योगाय समयं ददाति, तर्हि तस्य रोगप्रतिरोधकक्षमता सुदृढा भवितुं शक्नोति तथा ऋतुसम्बद्धानां व्याधीनां प्रभावः अपि न्यूनीकर्तुं शक्यते। योगाभ्यासेन शरीरस्य अन्तः सञ्चितानां विषाक्तपदार्थानां निष्कासनं भवति इति कथ्यते, येन त्वचायां स्वाभाविकी कान्तिः आगच्छति तथा वयसः प्रभावोऽपि न्यूनीकर्तुं शक्यते।

अन्ते रीतिकया समाजाय सन्देशं दत्त्वा कथितं यत् समृद्धराष्ट्रस्य निर्माणं तदैव सम्भवति यदा तत्रत्यः नागरिकः शारीरिकरूपेण मानसिकरूपेण च स्वस्थः भवति। तया आह्वानं कृतं यत् योगं न कस्यचित् धर्मस्य वर्गस्य वा सम्बद्धं कृत्वा, अपितु वैज्ञानिकजीवनपद्धतिरूपेण स्वीकृत्य प्रत्येकस्य गृहस्य प्राङ्गणपर्यन्तं प्रापयितव्यम्।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani