गोमतीनद्यां मलजलस्य प्रवेशं निवारयितुं सज्जता, १६०, १५० तथा ६५ एमएलडी प्रवाहविचलनस्य योजना

नमामि गङ्गे योजनया परिवर्तिष्यते गोमतीनद्याः स्वरूपम्, नालानां संलग्नीकरणेन मलजलम् शोधनसंयन्त्रं यावत् प्रापयिष्यते

गोमतीनद्यां प्रदूषणनिवारणाय सिद्धा अभवत् कार्ययोजना, पूर्वसम्भाव्यताप्रतिवेदनं राष्ट्रियस्वच्छगङ्गामिशनाय प्रेषितम्

पीपराघाट घैलाक्षेत्रयोः मॉड्यूलर् शोधनसंयन्त्रं, भरवारादौलतगञ्जसंयन्त्रयोः अपि उन्नयनं भविष्यति

लखनऊ, १३ अगस्तमासः। योगिसर्वकारेण राजधानीलखनऊनगरे गोमतीनदीं मलजलप्रदूषणात् मुक्तां कर्तुं नमामि गङ्गाकार्यक्रमस्य अन्तर्गतं व्यापककार्ययोजना सज्जीकृता अस्ति। नगरात् निर्गतं मलजलं प्रत्यक्षतया गोमतीनद्यां प्रवाहितुं निवारयितुं नालानां संलग्नीकरणं, प्रवाहविचलनं, शोधनसंयन्त्राणां क्षमतावर्धनं तथा नवीनमलजलशोधनसंयन्त्राणां स्थापनं प्रति कार्यं क्रियते। विमानविहङ्गमयन्त्रस्य सर्वेक्षणानन्तरं गोमतीनद्यां पतन्तः पञ्चचत्वारिंशत् नालाः चिह्निताः सन्ति। अधुना एतेषां नालानां माध्यमेन नद्यां प्रवर्तमानस्य मलजलस्य शोधनं सुनिश्चितं कर्तुं विभिन्नैः शोधनसंयन्त्रैः सह तेषां संयोजनस्य योजना क्रियते।

४५.५६ लक्षजनसंख्या, ७.५२ लक्षगृहाणि

२०२६ तमे वर्षे लखनौनगरस्य अनुमानिता जनसंख्या प्रायः ४५.५६ लक्षं वर्तते। नगरे कुलं ११० प्रभागाः सन्ति तथा प्रायः ७.५२ लक्षं गृहाणि सन्ति। एतेषु प्रायः ४.०१ लक्षं अर्थात् ५३.३२ प्रतिशतं गृहाणि मलजलव्यवस्थाजालेन सह सम्बद्धानि सन्ति। अतः मलजलव्यवस्थाजालस्य विस्तारः तथा नालानां माध्यमेन गोमतीनद्यां प्रवर्तमानस्य प्रदूषितजलस्य निवारणं नदीसंरक्षणस्य कृते महती चुनौती अस्ति।

आङ्किकतथ्यानुसारं लखनऊनगरे जनसंख्यायाः अनुपातेन प्रायः ५४६.७७ एमएलडी घरेलुमलजलं अर्थात् दूषितं अपशिष्टजलं उत्पद्यते, यदा वास्तविकः प्रवाहः प्रायः ८८०.७० एमएलडी अस्ति। अस्मिन् ६९०.३३ एमएलडी मलजलं नालानां माध्यमेन तथा १९०.७१ एमएलडी मलजलं मलजलव्यवस्थाजालस्य माध्यमेन प्रवहति।

राज्यपेयजलस्वच्छतामिशनस्य कार्यकारीनिदेशकः जोगिन्दरसिंहः अवदत् यत् नदीनां स्वच्छीकरणम् अस्माकं प्राथमिकता अस्ति। विभागेन नवीननालाः चिह्निताः सन्ति, येषां शीघ्रमेव शोधनं भविष्यति। अनेन नगरस्य विशालभागं प्रति प्रवहमानायाः गोमतीनद्याः स्वरूपे परिवर्तनं भविष्यति।

१० शोधनसंयन्त्राणि, ६२९.५ एमएलडी शोधनक्षमता

नगरे उत्पद्यमानस्य मलजलस्य शोधनाय कुलानि १० मलजलशोधनसंयन्त्राणि स्थापितानि सन्ति। एतेषां कुलशोधनक्षमता प्रायः ६२९.५ एमएलडी अस्ति। उपलब्धतथ्यानुसारं वास्तविकप्रवाहस्य वर्तमानशोधनक्षमतायाश्च मध्ये अन्तरं वर्तते। अतः गोमतीनद्यां प्रत्यक्षतया प्रवर्तमानस्य मलजलस्य निवारणेन सह शोधनक्षमतायाः प्रभावीरूपेण उपयोगः अपि आवश्यकः अस्ति।

विमानविहङ्गमयन्त्रस्य सर्वेक्षणे १२ नवीननालाः प्राप्ताः

लखनऊनगरे गोमतीनदी प्रायः त्रिंशत् किलोमीटरपरिमिते विस्तारे प्रवहति। नगरनिगमस्य अभिलेखे गोमतीनद्यां पततां त्रयस्त्रिंशत् नालानां उल्लेखः आसीत्। विमानविहङ्गमयन्त्रस्य सर्वेक्षणानन्तरं द्वादश नवीननालाः चिह्निताः। एवं गोमतीनद्यां पततां कुलपञ्चचत्वारिंशत् नालानां विवरणं प्राप्तम्। पञ्चचत्वारिंशत् नालेषु द्वादशभ्यः प्रायः ७५ एमएलडी प्रवाहः संलग्नीकृतः अस्ति। पञ्चसु नालेषु संलग्नीकरणस्य आवश्यकता न प्राप्ता। अवशिष्टानां अष्टाविंशति नालानां अर्थात् असंलग्नानां आंशिकरूपेण संलग्नानां च प्रवाहः प्रायः २६० एमएलडी अस्ति।

नमामि गङ्गाकार्यक्रमस्य अन्तर्गतं ३९ एमएलडी क्षमतायाः मलजलशोधनसंयन्त्रस्य निर्माणकार्यं २०२४ तमस्य वर्षस्य नवम्बरमासस्य चतुर्थे दिनाङ्के पूर्णम् अभवत्। ततः नवम्बरमासस्य पञ्चमदिनाङ्कतः शोधनसंयन्त्रस्य अनुरक्षणस्य सञ्चालनस्य च कार्यं निरन्तरं प्रचलति। तदतिरिक्तम् एकम् असंलग्ननालं संलग्नीकृत्य ३.५ एमएलडी क्षमतायाः बरीकलां शोधनसंयन्त्रे शोधनं कर्तुं योजना क्रियते। अस्याः परियोजनायाः कार्यं २०२६ तमस्य वर्षस्य अक्टूबरमासपर्यन्तं पूर्णं कर्तुं लक्ष्यं निर्धारितम् अस्ति।

एवमेव द्वयोः असंलग्ननालयोः एकस्य आंशिकरूपेण संलग्नस्य नालस्य च संलग्नीकरणं कृत्वा ५० एमएलडी क्षमतायाः लोनियापुरवा शोधनसंयन्त्रेण सह संयोज्य मलजलस्य शोधनं कर्तुं योजना निर्माणाधीना अस्ति। अस्याः परियोजनायाः कार्यं २०२७ तमस्य वर्षस्य जूनमासपर्यन्तं पूर्णं कर्तुं लक्ष्यं निर्धारितम् अस्ति।

१६०, १५०, ६५ तथा ६५ एमएलडी मलजलस्य प्रवाहः विचालयिष्यते

गोमतीनद्याः पुनरुद्धाराय सज्जीकृते पूर्वसम्भाव्यताप्रतिवेदने नालान् विभिन्नैः मलजलशोधनसंयन्त्रैः सह संयोज्य मलजलस्य शोधनं कर्तुं प्रस्तावः अस्ति। अस्य अन्तर्गतं अवशिष्टानि अष्टाविंशति नालानि अर्थात् असंलग्नानि आंशिकरूपेण संलग्नानि च नालानि संलग्नीकर्तुं १६० एमएलडी क्षमतायाः बसन्तकुञ्जे, ६५ एमएलडी क्षमतायाः वजीरगञ्जे, १५० एमएलडी क्षमतायाः जियामाऊस्थले तथा ६५ एमएलडी क्षमतायाः नीलमथायां शोधनसंयन्त्राणां निर्माणं प्रस्तावितम् अस्ति।

मस्तेमऊनाले प्रकृतिनिष्ठप्रौद्योगिक्याः प्रयोगः, पीपराघाटे ७५० किलोलीटरप्रतिदिनं तथा घैले १०० किलोलीटरप्रतिदिनं क्षमतायाः मॉड्यूलर् मलजलशोधनसंयन्त्रयोः माध्यमेन शोधनस्य कार्ययोजना अपि क्रियान्विता अस्ति। तदनन्तरं भरवारा शोधनसंयन्त्रस्य उन्नयनं तथा तेन सम्बद्धानां १९ नालानां आवश्यकमरम्मतकार्यं, दौलतगञ्ज शोधनसंयन्त्रस्य उन्नयनं तथा तेन सम्बद्धयोः द्वयोः नालयोः आवश्यकमरम्मतकार्यं च कार्ययोजनायां समाविष्टम् अस्ति।

प्रदेशसर्वकारस्य प्रवक्त्रा उक्तं यत् गोमतीनद्याः समेकितपुनरुद्धारस्य अस्याः कार्ययोजनायाः प्रतिवेदनं २०२६ तमस्य वर्षस्य मईमासस्य षष्ठे दिनाङ्के राष्ट्रियस्वच्छगङ्गामिशनस्य, नवदिल्ल्यै, प्रेषितम् अस्ति। प्रस्तावितकार्याणां क्रियान्वयनानन्तरं अतिप्रवाहितानां असंलग्नानां च नालानां संलग्नीकरणस्य दिशि कार्यं अग्रे वर्धिष्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani