- डॉ. मयङ्कचतुर्वेदी

ताः वृद्धाः नेत्राणि अद्यापि यदा निमील्यन्ते, तदा तेषु स्वगृहम् एव दृश्यते। प्राङ्गणे क्रीडन्तः बालकाः, द्वारे स्थिताः मातरः, सा च वीथी, यत्र समीपवासिनः धर्मेण न तु सम्बन्धेन परिचीयन्ते स्म। किन्तु स्मृतेः अग्रिमा छविः आगच्छति चेत् सर्वं परिवर्तते— पलायमानानां जनानां समूहः, क्रन्दन्ती जनसमूहेषु सम्मर्दः, ज्वलन्तानि गृहाणि तथा सा रेलयाना, यस्याम् यात्रिभ्यः अपि अधिकाः मृत्यवः आगताः आसन्। गृहं पृष्ठतः त्यक्तम्, नगरं परकीयम् अभवत्, मानचित्रे आकृष्टया एकया रेखया च सम्पूर्णजीवनस्य परिचयः परिवर्तितः। इस्लामिक-जिहादी-विचारधारया तेभ्यः तत्सर्वं हृतम् यत् ह्यः पर्यन्तं तेषाम् स्वकीयम् आसीत्, यस्यार्थं बहूनां वंशानां संघर्षः सामूहिकः प्रयत्नश्च अभवत्। स्वगृहम्, स्वद्वारम्, स्वजनाः— सर्वे अधुना तेषां कृते अत्यन्तं परकीयाः अभवन्।

१९४७ तमस्य वर्षस्य भारतविभाजनं लक्षशः परिवाराणां सामूहिकस्मृतौ अद्यापि स्पन्दमानं व्रणम् अस्ति, यस्य स्मरणमात्रेण हृदयं क्रन्दति। स्वातन्त्र्यस्य सूर्यः उदितः अवश्यं जातः, किन्तु तेनैव प्रभाते लक्षशः गृहेषु विस्थापनस्य, भयस्य, वियोगस्य च अन्धकारः अपि आगतः। एतत् इतिहासस्य बृहत्तमं मानवविस्थापनम् आसीत्। प्रायः पञ्चदश-कोटि-जनाः स्वगृहाणि त्यक्तुं बाधिताः अभवन्। जनाः स्वकीयेष्वेव पैतृकगृहेषु विदेशिनः शरणार्थिनश्च अभवन्। विभाजनस्य घोषणया सह सम्पूर्णे देशे, विशेषतः पञ्जाबे बङ्गाले च, भयंकरं युद्धं प्रज्वलितम्। हिंसायां प्रायः पञ्चलक्षतः विंशलक्षपर्यन्तं जनाः प्राणान् अत्यजन्। लक्षशः महिलाः बालकाश्च अपहृताः, तैः सह दुर्व्यवहारः कृतः, अत्याचाराणि च कृतानि।

जनाः स्वभूमिं, गृहाणि, आपणानि, सञ्चितधनं च त्यक्त्वा रिक्तहस्ताः पलायितुं विवशाः अभवन्। धावनस्य हिंसायाश्च मध्ये सहस्रशः परिवाराः सदैव परस्परं विच्छिन्नाः अभवन्। सर रेडक्लिफ इत्यनेन भूमिगतवास्तविकतां विना ज्ञात्वा शीघ्रतया मानचित्रे रेखा आकृष्टा, या ‘रेडक्लिफ्-रेखा’ इति प्रसिद्धा अभवत्। तया अनेकानि ग्रामाणि गृहाणि च मध्ये एव विभक्तानि। एवं भारतस्य विभाजनं अत्यन्तं वेदनापूर्णं विभाजनम् आसीत्। तस्य वेदना व्रणश्च अद्यापि उभयोः देशयोः इतिहासे जनानां हृदयेषु च विद्यमानौ स्तः। भारतसर्वकारः प्रतिवर्षम् अगस्तमासस्य १४ दिनाङ्के अस्यैव वेदनायाः स्मरणार्थं ‘विभाजन-विभीषिका-स्मृतिदिवसः’ इति रूपेण अस्य दिवसस्य आयोजनं करोति।

येषां कृते तेषां ग्राम एव सम्पूर्णं संसारम् आसीत्, तेषां कृते सहसा स एव ग्रामः अन्यदेशस्य भागः अभवत्। यस्मिन् क्षेत्रे बहवः वंशाः कर्म च कृतवन्तः, तत् क्षेत्रं पृष्ठतः अवशिष्टम्। यस्मात् आपणात् परिवारस्य जीवनयापनं भवति स्म, तस्य द्वारं अन्तिमवारं पिहितं जातं, पुनश्च कदापि न उद्घाटितम्। विभाजनस्य महत्तमा विडम्बना आसीत् यत् कोटिशः जनानां भविष्यस्य निर्णयः तया सीमारेखया कृतः, यस्याः निर्माणप्रक्रिया अत्यल्पे काले सम्पन्ना कृता। सर सिरिल रेडक्लिफ इत्यस्मै भारत-पाकिस्तानदेशयोः सीमायाः निर्धारणस्य दायित्वं प्रदत्तम्। पञ्जाबे बङ्गाले च आकृष्टा रेडक्लिफ-रेखा ग्रामान्, क्षेत्राणि, परिवारान् सामाजिक-सम्बन्धान् च द्वयोः देशयोः विभक्तवती।

अस्मिन् सन्दर्भे हो. वे. शेषाद्रिणः ‘और देश बट गया’ इति पुस्तकं विशेषरूपेण उल्लेखनीयम् अस्ति। पुस्तकं सप्तविंशतिः अध्यायेषु स्वातन्त्र्यसङ्घर्षस्य, मुस्लिम-विभाजनवादस्य, द्विराष्ट्रसिद्धान्तस्य, काङ्ग्रेसस्य नीतिनां, खिलाफत-आन्दोलनस्य, जिन्ना-महोदयस्य राजनैतिकोदयस्य, प्रत्यक्षकार्यवाह्याः तथा अन्ततः विभाजनस्य स्वीकृतिपर्यन्तं घटनानाम् विश्लेषणं करोति। शेषाद्रिणा जिन्ना-महोदयस्य प्रारम्भिकस्य राष्ट्रवादीराजनैतिकव्यक्तित्वात् आरभ्य मुस्लिमलीग-सङ्घटनस्य प्रमुखनेतृत्व-पर्यन्तं तथा पाकिस्तानदेशस्य आग्रहस्य केन्द्रीयव्यक्तित्वपर्यन्तं तस्य परिवर्तनस्य उल्लेखः कृतः अस्ति।

१९४० तमे वर्षे लाहौर-प्रस्तावस्य अनन्तरं पृथकराष्ट्रस्य आग्रहः अधिकस्पष्टेन राजनैतिकरूपेण पुरतः आगतः। १९४६ तमे वर्षे प्रत्यक्षकार्यवाही तथा ततः प्रज्वलिता हिंसा च राजनैतिकम् अविश्वासं सामाजिकहिंसायां परिवर्तितवती। वार्तायाः स्थानं प्रभावेन गृहीतम्, राजनैतिक-मतभेदानां मूल्यं च सामान्यनागरिकैः दत्तम्।

यदा समीपवासिनः सहसा अपरिचिताः अभवन्

विभाजनस्य सर्वाधिकं गभीरं व्रणं सामाजिकविश्वासस्य भङ्गः आसीत्। पञ्जाबे, सिन्धौ बङ्गाले च अनेकप्रदेशेषु धार्मिकपरिचयः जीवनमृत्योः प्रश्नः अभवत्। अमृतसरः, लाहौरः, रावलपिण्डी, मुल्तानः, कोलकाता तथा नोआखली इत्यादयः अनेके प्रदेशाः हिंसया दग्धाः अभवन्। ये समीपवासिनः ह्यः पर्यन्तं परस्परस्य सुखदुःखयोः सहभागीभूताः आसन्, ते सहसा परस्परं भयभीताः अभवन्। नाम पृष्टम्, धर्मः पृष्टः, ततः निर्धारितं भवितुम् आरब्धं यत् कः स्वकीयः कश्च परकीयः। अत्रैव विभाजनस्य वास्तविकं दुःखं दृश्यते।

रेलयानानि, यानि यात्रिणां स्थाने मृत्युम् आनयन्

विभाजनस्य स्मृतिषु रेलयानानि भयावहरूपेण प्रतीकरूपेण उद्भूतानि। लक्षशः जनाः रेलयानेन सीमाम् अतिक्रान्तः आसन्। किन्तु यदा कानिचन रेलयानानि स्वगन्तव्यस्थानं प्राप्तानि, तदा तेषु जीवनं नासीत्, मृत्यवः आसन्। खुशवन्तसिंहस्य ‘ट्रेन टू पाकिस्तान’ इति उपन्यासे मनोमाजरा-ग्रामस्य माध्यमेन विभाजनकालीनपञ्जाबस्य परिवर्तमानां मनोवृत्तिं मार्मिकरूपेण प्रस्तुतम् अस्ति। विभाजनस्य त्रासद्याः सर्वाधिकः वेदनापूर्णः अध्यायः महिलानां पीडा आसीत्। अपहरणम्, बलात्कारः, बलपूर्वकं धर्म-परिवर्तनम्, परिवारैः सह वियोगः तथा ‘सम्मानस्य’ नाम्ना हिंसा—एताभिः घटनाभिः सहस्रशः महिलानां जीवनं सदैव परिवर्तितम्। इस्लामिक-हिंसा तथा जिहादी-हिंसया यस्याः सीमायाः अतिक्रमणं कर्तुं शक्यम् आसीत्, तत् सर्वम् अस्मिन् काले दृष्टम्।

पञ्चदशकोटिः विस्थापिताः

भारतस्य सीमां प्राप्तमपि विस्थापित-परिवाराणां त्रासद्याः अन्तः नासीत्। ह्यः यस्य गृहं आसीत्, सः अधुना शरणार्थिशिबिरे आसीत्। यस्य क्षेत्रम् आसीत्, सः अधुना खाद्यान्नस्य पङ्क्तौ स्थितः आसीत्। यस्य व्यवसायः आसीत्, तस्य पुरतः रोजगारस्य सङ्कटम् आसीत्। दिल्ली इत्यत्र अन्येषु स्थानेषु च शरणार्थिशिबिरेषु जनाः नूतनजीवनस्य आरम्भं कृतवन्तः। किन्तु एषः एव सः कालखण्डः आसीत्, यत्र विभाजनस्य कथा केवलं पीडायाः कथा न अवशिष्टा। उज्जडितैः जनैः स्वहस्तैः पुनः संसारः निर्मितः। आपणाः उद्घाटिताः, व्यवसायाः प्रारब्धाः, उद्योगाः स्थापिताः, बालकेभ्यः च शिक्षा प्रदत्ता। विभाजनेन तेभ्यः गृहं हृतम्, किन्तु गृहं निर्मातुम् इच्छा न हृता। अस्मिन् अर्थे शरणार्थिनां कथा भारतीयसमाजस्य अदम्यजीवंततायाः कथा अपि अस्ति।

एकस्मिन् स्यूते संरक्षितः सम्पूर्णः संसारः

विस्थापितजनानां समीपे वस्तूनि अल्पानि आसन्, स्मृतयः तु बह्व्यः आसन्। कस्यचित् समीपे प्राचीनगृहस्य कुञ्चिका आसीत्। कस्यचित् समीपे पैतृकतथ्यानि आसन्। कस्यापि समीपे परिवारस्य चित्रम् आसीत्। केनचित् गृहस्य मृत्तिका संरक्षिता आसीत्। कस्यचित् समीपे केवलं स्वग्रामस्य नाम अवशिष्टम् आसीत्। आर्थिकदृष्ट्या एतेषां वस्तूनां मूल्यं कदाचित् अत्यल्पम् आसीत्, किन्तु भावनात्मकदृष्ट्या तान्येव तेषां सम्पूर्णं संसारम् आसन्।

साहित्येन इतिहासस्य क्रन्दनाय शब्दाः प्रदत्ताः

इतिहासः तिथीः अभिलेखयति, साहित्यं तु वेदनाम् अभिलेखयति। सआदत-हसन-मण्टो-महोदयस्य ‘टोबाटेकसिंहः’ इति कथा विभाजनस्य तीव्रतमासु मानवीय-व्याख्यासु परिगण्यते। बिशनसिंहस्य प्रश्नः—‘राष्ट्रम् अन्ततः कुत्र अस्ति?’- विभाजनेन विस्थापितस्य व्यक्तेः परिचयसङ्कटस्य प्रतीकं भवति।

भीष्मसाहनी-महोदयस्य ‘तमस’ इति कृतिः दर्शयति यत् साम्प्रदायिक उन्मादः कथं सामान्यसमाजं हिंसायां प्रेरयितुं शक्नोति। दुष्प्रचाराः, राजनैतिकस्वार्थः मिलित्वा कथं वर्षाणां सामाजिकविश्वासं नष्टुं शक्नुवन्ति इति अपि सा दर्शयति। किं विभाजनं निवारयितुं शक्यम् आसीत्? एषः इतिहासस्य सर्वाधिकं कठिनं प्रश्नः अस्ति।राष्ट्रचेतनायाः प्रखरलेखकस्य हो. वे. शेषाद्रिणः ‘और देश बट गया’ इति कृतौ एषः प्रश्नः उत्थापितः अस्ति यत् किं विभाजनम् अनिवार्यम् आसीत्। पुस्तकस्य दृष्ट्या राष्ट्रनेतृत्वस्य राजनैतिकदृढता निर्णयाश्च अस्मिन् सन्दर्भे महत्त्वपूर्णाः मन्यन्ते। किन्तु अस्य प्रश्नस्य एकमात्रम् निर्विवादम् उत्तरं नास्ति। इतिहासकाराः ब्रिटिशसत्तायाः शीघ्रसत्ताहस्तान्तरणम्, साम्प्रदायिकहिंसाम्, मुस्लिमलीग इत्यस्य राजनैतिकयाचनाम्, काङ्ग्रेसस्य परिस्थितिम्, प्रशासनिकसङ्कटं च इत्यादीन् अनेकानि कारणानि पुरतः स्थापयन्ति। तेषु एकः निष्कर्षः निर्विवादः अस्ति यत् विभाजनस्य मूल्यम् अत्यन्तं महत् आसीत् तथा तस्य सर्वाधिकं भारं सामान्यमनुष्येण सोढम्।

स्मृतिः किमर्थम् आवश्यकी?

वस्तुतः केन्द्रस्य मोदी-सर्वकारेण अगस्तमासस्य १४ दिनाङ्कः ‘विभाजन-विभीषिका-स्मृतिदिवसः’ इति रूपेण स्मर्यते। एतत् अस्याः सामूहिकस्मृतेः जीवितां स्थातुं प्रयत्नः अस्ति। अस्य उद्देश्यम् अस्ति तेषां जनानां स्मरणं ये विभाजनस्य भयावहं मूल्यं सोढवन्तः। एताः सर्वाः स्मृतयः संरक्षितुं नाम हृदयस्य चेतना संवेदना च, यतः इतिहासस्य विस्मरणम् अतीतस्य नाशः एव, तस्मात् पाठं न गृहीत्वा भविष्याय संचेतनाम् अपि न स्वीकरणम् अस्ति।

एकः वंशः विलोपितवान्, अपरेण तस्याः कथा संरक्षिता

अद्य १९४७ तमस्य वर्षस्य प्रत्यक्षदर्शी वंशः शनैः शनैः न्यूनतरः भवति, किन्तु तस्याः कथाः अद्यापि परिवारेषु जीविताः सन्ति। कस्यचित् प्राचीनमञ्जूषायां गृहस्य कुञ्चिका अस्ति। कस्यचित् चित्रे एकं गृहम् अस्ति। कस्यचित् वृद्धस्य स्मृतौ एका वीथी अस्ति। कस्यचित् परिवारस्य कथायां त्यक्तं नगरम् अस्ति। कस्यचित् पीतवर्णीकृते पत्रे लाहौरस्य संकेतः अस्ति। कस्यचित् वृद्धस्य मुखे सिन्धुप्रदेशस्य ग्रामस्य नाम अस्ति। कस्यचित् परिवारस्य स्मृतौ तानि रेलयानानि अद्यापि चलन्ति, येषु तेषां स्वजनाः आरूढाः आसन्, पुनश्च कदापि न प्रत्यागतवन्तः। एषैव विभाजनस्य दीर्घतमा यात्रा- स्मृतेः यात्रा।

यद्यपि नूतनवंशेन सा इस्लामिक-जिहादी-विभाजनहिंसा स्वनेत्राभ्यां न दृष्टा, तथापि तया स्वपितामहयोः नेत्रेषु तस्याः प्रभावः दृष्टः। अत एव विभाजनं केवलं पुस्तकेषु नास्ति; सहस्रशः परिवाराणां मौखिक-परम्परायामपि तत् जीवितम् अस्ति।

भारतविभाजनस्य स्मरणम् अतः आवश्यकम् अस्ति यत् इतिहासः केवलम् एतत् न कथयेत् यत् १९४७ तमे वर्षे द्वौ देशौ निर्मितौ; अपितु सः एतदपि कथयेत् यत् तस्मिन् राजनैतिकनिर्णये कति मनुष्याः भग्नाः, कति परिवाराः उत्पाटिताः तथा कतिसु वंशेषु स्वान्तःकरणे एकं नष्टं गृहम् संरक्षितम्।

मध्यप्रदेशस्य मुरैनानगरे निवसन् प्रीतमदासचावला यदा उक्तवान्- एकस्याः मातुः स्वरः श्रूयते-“बालकानां हस्तं मा त्यज... पृष्ठतः मा पश्य।” किन्तु पृष्ठतः दृष्ट्वा अद्यापि तदेव गृहं दृश्यते। सैव दिल्ली। तत् एव प्राङ्गणम्। सैव मृत्तिका। स एव च तादृशः दुःखः, यं कालोऽपि कदापि मार्जयितुं न शक्नोति। यदा सः स्वां कथां कथयति स्म, तदा तस्य नेत्राभ्यां अश्रुधारा प्रवहिता, तस्य पुरतः उपविष्टः लेखकः अपि तस्य भावप्रवाहे निमग्नः अभवत्। विभाजन-विभीषिकया सम्बद्धेषु एतेषु सर्वेषु भावेषु अश्रवः पुनः उभयतः समानरूपेण आसन्। एकः हि गतस्य दिवसस्य वंशः अस्ति, यस्य जीवनस्य एषः भुक्तभोगः यथार्थः अस्ति; अपरः तु २०२६ तमे वर्षे विद्यमानः वंशः अस्ति, यः अनुभवति- काश्चित् कदापि भारत-पाकिस्तानदेशयोः विभाजनं नाभविष्यत्!

(लेखकः केन्द्रीयचलचित्रप्रमाणन-मण्डलस्य परामर्शसमितेः पूर्वसदस्यः पत्रकारश्च अस्ति।)

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan