—सत्यस्य, साहसस्य, त्यागस्य स्वतंत्रतायाः च शाश्वत मूल्यानि मंचे प्रस्तुतानि

वाराणसी, 14 अगस्तमासः (हि.स.)।उत्तरप्रदेशस्य वाराणस्यां स्वातन्त्र्यदिवसस्य पूर्वसन्ध्यायां काश्याः हिन्दूविश्वविद्यालये पारम्परिकस्य नौटङ्की-लोकनाट्यस्य जीवन्तता दृष्टिगोचरी अभवत्। सत्यस्य, साहसस्य, त्यागस्य, स्वातन्त्र्यस्य च शाश्वतमूल्यानि केन्द्रे निधाय संगीतनाटकस्य ‘सत्यहरिश्चन्द्रस्य’ प्रभावपूर्णं मञ्चनं शुक्रवासरे सायंकाले पण्डित-ओङ्कारनाथठाकुरसभागारे कृतम्। विश्वविद्यालयस्य रङ्गशाला-नाट्यप्रकोष्ठेन सङ्गीत-मञ्चकलासङ्कायस्य तथा अमेरिकादेशस्य कैलिफोर्नियास्टेट्-विश्वविद्यालयस्य फ्रेस्नो-परिसरस्य सहयोगेन एषा प्रस्तुतिर्आयोजिता।

— प्रो. देवेन्द्रशर्मणा कृतं निर्देशनम्

नाटकस्य निर्देशनं कैलिफोर्नियास्टेट्-विश्वविद्यालये सम्प्रेषणविषयस्य प्राध्यापकः सप्तमसंततिपर्यन्तं सङ्गीतकलाकारः प्रो. देवेन्द्रशर्मा अकरोत्। कार्यक्रमस्य शुभारम्भः सरस्वतीदेव्याः, पण्डित-ओङ्कारनाथठाकुरस्य, काश्याः हिन्दूविश्वविद्यालयस्य संस्थापकस्य महामनापण्डितमदनमोहनमालवीयस्य च प्रतिमासु पुष्पाञ्जलिं समर्प्य कृतः। कार्यक्रमस्य मुख्यातिथिः कुलपतिः प्रो. अजितकुमारचतुर्वेदी आसीत्। सः उक्तवान् यत् स्वातन्त्र्यदिवसस्य पूर्वसन्ध्यायां ‘सत्यहरिश्चन्द्रस्य’ मञ्चनं विशेषतः प्रासङ्गिकम् अस्ति। तेन राजा हरिश्चन्द्रस्य चरित्रे निहितायाः सत्यनिष्ठायाः, नैतिकसाहसस्य, त्यागस्य, विपरीतपरिस्थितिषु दृढतया स्थातुं भावनायाश्च उल्लेखः कृतः। एतान् आदर्शान् सः स्वातन्त्र्येन राष्ट्रनिर्माणेन च सम्बद्धानां व्यापकानां मूल्यानां सन्दर्भेऽपि अवलोकितवान्।

— अमेरिकादेशे नौटङ्की-लोकनाट्याय नूतनां प्रतिष्ठां ददाति

प्रस्तुतेः पूर्वं निर्देशकः प्रो. देवेन्द्रशर्मा नाटकस्य विषयवस्तुनः विशेषतानां च विषये स्वविचारान् प्रस्तुतवान्। सः सम्पूर्णे विश्वे सङ्गीतनाट्यस्य सहस्राधिकाः प्रस्तुतयः कृतवान् अस्ति। अमेरिकादेशे नौटङ्की-मण्डल्याः स्थापनां कृत्वा तेन अनेकासां प्रस्तुतिनां निर्देशनं कृतम् अस्ति। पेरिसनगरे स्थितेन विश्वप्रसिद्धेन थिएटर-दु-सोलेइ-संस्थानेन अपि स्वकलाकारान् नौटङ्की-कलायाः प्रशिक्षणं दातुं तं निमन्त्रितम् आसीत्। सः प्रतिवर्षं राष्ट्रिय-नाट्यविद्यालये विद्यार्थिभ्यः प्रशिक्षणं प्रददाति।

— लोकनाट्यपरम्परायाः नवपीढ्या सह संयोजनम् उद्देश्यम्

रङ्गशालायाः समन्वयकः प्रो. सञ्जयकुमारः कुलपतिं प्रो. अजितकुमारचतुर्वेदीं, विशिष्टातिथिं चारुचतुर्वेदीं, निर्देशकं प्रो. देवेन्द्रशर्माणं अन्यान् अतिथींश्च स्वागतम् अकरोत्। सः उक्तवान् यत् सङ्गीतेन, स्वाङ्गेन, नौटङ्क्या च सम्बद्धा लोकनाट्यपरम्परा सङ्गीतस्य, काव्यस्य, अभिनयस्य, नृत्यस्य, लोकभाषायाश्च अद्भुतसमन्वयाय प्रसिद्धा अस्ति। कदाचित् एषा भारतीयजनजीवनस्य अत्यन्तं जीवन्ता लोकप्रियाश्च अङ्गभूता आसीत्, किन्तु मनोरञ्जनस्य नूतनमाध्यमानां कारणेन एषा परम्परा शनैः शनैः सांस्कृतिकजीवनात् दूरीभूता। सः उक्तवान् यत् रङ्गशालायाः उद्देश्यम् अस्ति यत् युवापीढिं समृद्धया अस्यां विरासतया परिचितं कारयेत्, तया सह संयोजयेत् तथा नूतनरूपेण तस्याः अग्रे संवर्धनाय प्रेरयेत्।

— सङ्गीतशैल्या सह आधुनिकं मञ्चीयं रूपम्

सङ्गीतस्य, अभिनयस्य, संवादस्य, पारम्परिकस्य सांगीतशैल्याः च समन्वयेन निर्मितायां प्रस्तुतौ नौटङ्क्याः पारम्परिकविशेषताः संरक्ष्य आधुनिकदर्शकेभ्यः नूतनमञ्चीयस्वरूपेण सा प्रस्तुता। प्रस्तुत्या नाट्यस्य जीवन्तता, कथाप्रस्तुतिकरणस्य क्षमता, समकालीनसन्दर्भेषु तस्याः प्रासङ्गिकता च प्रभावपूर्णतया प्रदर्शिता।

— मञ्चे ‘लघुभारतस्य’ झलकः दृष्टा

अस्य मञ्चनस्य विशेषता एषा आसीत् यत् अस्मिन् केवलं हिन्दीभाषीक्षेत्रस्य, बिहारस्य, उत्तरप्रदेशस्य च विद्यार्थिनः भागं न गृहीतवन्तः, अपितु देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः आगतानां विद्यार्थिनां सहभागितया एतत् मञ्चनं ‘लघुभारतस्य’ स्वरूपं प्राप्तवान्। असम-गुजराताभ्यां आगताभिः छात्राभिः सह महाराष्ट्रस्य, कर्नाटकस्य, सुदूरदक्षिणस्य पुडुचेरीप्रदेशस्य च काश्यां हिन्दूविश्वविद्यालये अध्ययनरतैः विद्यार्थिभिः अपि विभिन्नाः भूमिकाः निर्वोढाः। अनेन प्रस्तुतौ देशस्य विविधसांस्कृतिकपृष्ठभूमीनां झलकः द्रष्टुं प्राप्ता।

— एते कलाकाराः प्रमुखभूमिकाः निर्वोढवन्तःनाटके तरुणसिंहभदौरिया तथा प्रियांशुशुक्ला च हरिश्चन्द्रस्य, सिफारिशः तथा धीरजसेनः विश्वामित्रस्य, रितुलः तथा अम्रपालीशर्मा तारावत्याः भूमिकां निर्वोढवन्तौ। रितिकासिंहेन तारावत्याः सह विष्णोः भूमिकाऽपि निर्वोढा। प्रस्तुत्या सत्यस्य, साहसस्य, त्यागस्य, स्वातन्त्र्यस्य च मूल्यानि दर्शकेभ्यः सम्प्रेषयित्वा नौटङ्क्याः पारम्परिकविरासतां नूतनदर्शकवर्गेण सह संयोजयितुं प्रयासः कृतः।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani