अखाडानां स्वच्छतया सह गदायाः, युग्मस्य, डम्बलस्य, प्लेट्-उपकरणानां च रङ्गलेपनम्। सोमवासरे युवानः प्रदर्शयिष्यन्ति स्वबलम्

वाराणसी, १६ अगस्त (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य धार्मिकनगरी काश्यां नागपञ्चमीपर्वणः समागमेन अखाडेषु उत्साहः चरमसीमायां वर्तते। रविवासरे प्रातःकालादेव नगरस्य विभिन्नेषु अखाडेषु मल्लाः पर्वस्य सज्जतायाम् अभ्यासे च संलग्नाः आसन्। अखाडानां स्वच्छतायाः सह मल्लभूमेः मृत्तिका अपि सुसज्जिता कृता। पारम्परिकव्यायामोपकरणानां गदा, युग्म, डम्बल, प्लेट्, गरनाल इत्यादीनां च रङ्गलेपनं कृतम्।

सोमवासरे नागपञ्चमीपर्वणि युवमल्लाः दण्डबैठकाभ्यां, मल्लयुद्धेन अन्यैः पारम्परिकव्यायामप्रकारैश्च स्वबलस्य प्रदर्शनं करिष्यन्ति। बेनियाबागस्थिते रामसिंह-अखाडे, कज्जाकपुरामार्गस्थिते गयासेठ-अखाडे, लक्साक्षेत्रस्य लालकुटी-व्यायामशालायां कबीरचौरास्थिते औघड़नाथ-तकिया-अखाडे च दिवसभरं चहलपहलः आसीत्। युवमल्लाः अखाडस्य मृत्तिकायां हरिद्रां मिश्रयित्वा तां सज्जीकुर्वन्तः दृष्टाः। ततः ते दण्डबैठकयोः, वृक्षे रज्ज्वारोहणस्य अन्येषां च व्यायामानां प्रचण्डम् अभ्यासं कृतवन्तः। अखाडेषु विद्यमानाः वृद्धाः अनुभवन्तश्च मल्लाः अपि युवानां सज्जतां परीक्षन्तः तेभ्यः आवश्यकाः निर्देशाः दत्तवन्तः।

अस्मिन् वर्षे नागपञ्चमीपर्व सावनमासस्य तृतीयसोमवासरेण सह शुभसंयोगे समायाति। पर्वणः अवसरे जैतपुराक्षेत्रस्थिते नागकूपे मेलकः अपि आयोजयिष्यते। प्रातःकालादेव अत्र श्रद्धालूनां महती भीड् सम्भाव्यते। भक्ताः नागकूपस्य दर्शनपूजनं कृत्वा परिसरस्थिते नागेश्वरमहादेवमन्दिरेऽपि दर्शनं करिष्यन्ति।

मन्दिरस्य पुरोहितस्य पण्डितकुन्दनस्य अनुसारं महर्षिः पतञ्जलिः शेषनागस्य अवतारः इति मन्यते। मान्यता अस्ति यत् सः नागकूपक्षेत्रे दीर्घकालं यावत् तपस्यां कृतवान्। नागकूपस्य अन्तर्भागे प्राचीनं शिवलिङ्गमपि प्रतिष्ठितम् अस्ति, यस्य दर्शनं विशेषावसरे कूपस्य स्वच्छताकरणसमये एव सम्भवति। नागपञ्चमीपर्वणि कूपस्य तथा तदन्तर्गतस्य कुण्डस्य च जलं निष्कास्य शिवलिङ्गस्य शृङ्गारः विशेषपूजनं च क्रियते। पूजनानन्तरं पम्पयन्त्रं स्थग्यते तथा किञ्चित्कालानन्तरमेव कूपः कुण्डं च पुनः जलेन परिपूर्णं भवतः।

स्थानीयसामाजिककार्यकर्तारौ राजेशपाण्डेयः संजयपाण्डेयश्च कथयतः यत् काश्याः नागकूपः कालसर्पदोषनिवारणाय देशस्य प्रमुखेषु धार्मिकस्थलेषु परिगण्यते। नागपञ्चमीपर्वणि अत्र बहुसंख्याकाः श्रद्धालवः आगच्छन्ति। सर्पदंशभयात् मुक्तेः नागदेवतायाः कृपायाश्च प्राप्त्यर्थम् अपि जनाः अत्र पूजामर्चनां कुर्वन्ति।

— ‘नागं गृहाण भोः, नागं गृहाण’ इति घोषः श्रूयते

नागपञ्चमीदिने काश्याः वीथीषु प्रातःकालादेव बालकानां समूहाः ‘नागं गृहाण भोः, नागं गृहाण’ इति घोषं कुर्वन्तः दृश्यन्ते। बालकाः गृहे गृहे नागदेवतायाः चित्राणि वितरिष्यन्ति। संजयपाण्डेयस्य अनुसारं काश्याः नागपञ्चमीपरम्परायां ‘बृहद्गुरुः’ ‘लघुगुरुः’ इति कथा अपि महत्त्वपूर्णा अस्ति। बृहद्गुरुरूपेण अष्टाध्याय्याः रचयिता महर्षिः पाणिनिः, लघुगुरुरूपेण अष्टाध्याय्याः महाभाष्यस्य रचयिता महर्षिः पतञ्जलिश्च मन्येते। मान्यता अस्ति यत् काश्यां महर्षिः पाणिनिः शेषनागात् व्याकरणस्य शिक्षां प्राप्तवान्। अस्याः पौराणिकपरम्परायाः सम्बन्धः नागपञ्चमीपर्वणा सह सम्बध्यते।

काश्यां नागपञ्चमी केवलं नागपूजनस्य पर्व नास्ति, अपि तु अखाडपरम्परया लोकसंस्कृत्या च गहनतया सम्बद्धम् अस्ति। अस्मिन् दिने महुअरवादनस्य, शास्त्रार्थस्य, कुश्ती-दङ्गलस्य, नागपूजनस्य नागकूपदर्शनस्य च परम्परा अस्ति। मान्यता अस्ति यत् काश्यां मल्लयुद्धस्य दङ्गलपरम्परां गोस्वामी तुलसीदासः अग्रे प्रवर्धितवान्। अस्मिन् वर्षेऽपि नागपञ्चमीपर्वणि काश्याः अखाडेषु पुनरेकवारं पारम्परिकमल्लयुद्धस्य व्यायामपरम्परायाश्च जीवन्तं स्वरूपं द्रष्टुं शक्यते।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani