जगदलपुरम्, 17 अगस्तमासः (हि.स.)।

बस्तरे श्रावणस्य वर्षाबिन्दुभिः सह हरेलीतिहारः बस्तरदशहरायाः परम्परायाः सीमायां एव स्थितः अस्ति, अपरतः नागपञ्चमी च औपचारिकरूपेण आचर्यते। वीथिषु मोहल्लेषु च आयोज्यमानाः मल्लयुद्धप्रतियोगिताः प्रायः समाप्ताः सन्ति, मल्लक्रीडाङ्गणानि च विलुप्तानि सन्ति। नारिकेलक्षेपणप्रतियोगिता, गेण्डीधावनप्रतियोगिताश्च समाप्ताः जाताः। आधुनिकता अङ्कीयजीवनशैली च मृत्तिकायाः अस्याः सांस्कृतिकपरम्परायाः विरासतं इतिहासस्य पृष्ठेषु सीमितं कर्तुं प्रवर्तेते।

हरेली केवलं पर्व नास्ति, अपितु कृषकस्य प्रकृत्या सह सम्बन्धस्य प्रतीकम् अस्ति। नागपञ्चमी अपि केवलं पूजापर्व नास्ति, अपितु मनुष्यस्य जीवजन्तुभिः सह सहअस्तित्वस्य सन्देशं प्रददाति। यदि समये एव एताः क्रीडाः अनुष्ठानानि च न संरक्षितानि, तर्हि आगामिनी संततिः हरेलीपर्वं केवलं अवकाशरूपेण नागपञ्चमीं च केवलं गोमयेन निर्मितस्य नागस्य पूजारूपेण एव ज्ञास्यति। सर्वकारेण समाजेन च एतत् कर्तव्यं यत् प्रत्येकस्य ग्रामपञ्चायतस्य विद्यालयस्य च स्तरे हरेलीपर्वणि नारिकेलक्षेपणस्य गेण्डीधावनस्य च प्रतियोगिताः अवश्यं आयोज्येरन्। नागपञ्चम्यां च प्रत्येकस्मिन् विद्यालये मल्लयुद्धप्रतियोगिता आयोजिता भवेत्। तथैव पाठ्यक्रमे छत्तीसगढस्य लोकपर्वणां स्थानं प्रदीयेत। अन्यथा हरेली नागपञ्चमी च उभे अपि विलुप्तपरम्पराणां श्रेण्यां सूचीकृतं भवितुं निवारयितुं न शक्येते।

बस्तरे पूर्वं अस्य पर्वणः दिवसे क्षेत्रेषु प्रयुज्यमानानि सर्वाणि कृषियन्त्राणि हलं, कुदालं, फावडं, गेन्तीं, त्रैक्टरयानं च प्रक्षाल्य तेषु रङ्गगेरुरसस्य लेपनं कृत्वा पूजां कुर्वन्ति स्म। गृहेषु तण्डुलनिर्मितानि चीलानि, खुरमी, ठेठरी इत्यादीनि व्यञ्जनानि निर्मीयन्ते स्म। चत्वरेषु युवानां समूहाः नारिकेलक्षेपणप्रतियोगिताम् आयोजयन्ति स्म तथा बालकाः वंशेन निर्मितायां गेण्ड्यां धावनप्रतियोगितां कुर्वन्ति स्म। एवं सम्पूर्णे ग्रामे उत्सवमयः मेलकः इव वातावरणं भवति स्म। किन्तु अद्यतनकाले केवलम् औपचारिकता एव अवशिष्टा अस्ति। कृषकाः कृषियन्त्राणि प्रक्षाल्य पूजां कुर्वन्ति। कतिपयेषु गृहेषु व्यञ्जनानि निर्मीयन्ते। नारिकेलक्षेपणस्य गेण्डीधावनस्य च ध्वनिः अधुना श्रूयते न। तस्य स्थाने बालकानां हस्तेषु चलदूरभाषयन्त्राणि युवानां हस्तेषु सामाजिकमाध्यमानां चलच्चित्राणि मादकद्रव्यसेवनं च दृश्यते।

श्रावणमासे आचर्यमाना नागपञ्चमी अपि शनैः शनैः विलुप्ततां गच्छति। मान्यता अस्ति यत् नागदेवः स्वस्य फणस्य उपरि पृथिवीं धारयति, अतः वर्षे एकवारं तस्य पूजां क्रियते। पूर्वं गृहे गृहे महिलाः गोमयेन गेरुरसेन च भित्तिषु नागस्य चित्रं निर्माय तस्मिन् कुमकुमं विलिप्य पूजां कुर्वन्ति स्म। सपेराः बीनावाद्यं वादयन्तः जीवन्तैः नागैः सह गृहे गृहे दर्शनार्थम् आगच्छन्ति स्म। भयेन सह श्रद्धा अपि भवति स्म। अधुना केवलं मुख्यद्वारे गोमयेन नागस्य चित्रं निर्मीयते। अतः विलुप्तप्रायाः एताः परम्पराः संरक्षितुं संवर्धितुं च आवश्यकता अस्ति।

वृद्धानां कथनमस्ति यत् अधुना संयुक्तपरिवाराः विघटिताः भवन्ति, उत्सवाचारणाय समूहाः न निर्मीयन्ते, बालकाः गेण्डिक्रीडायाः स्थाने चलदूरभाषयन्त्रेषु क्रीडन्ति तथा लोकगीतानां स्थाने चलच्चित्राणि पश्यन्ति। वर्तमानकाले नवीनसंतत्यै विद्यालयेषु हरेलीनागपञ्चम्योः महत्त्वं न पाठ्यते, अतः ते एतानि पर्वाणि पश्चाद्गतपरम्परे इति मन्यन्ते। वृद्धानां मतमस्ति यत् वयं यदा न भविष्यामः तदा एते पारम्परिकपर्वाण्यपि विलुप्तानि भविष्यन्ति। सर्वकारः विद्यालयेषु अकबरस्य बीरबलस्य च कथाः पाठयति, किन्तु हरेलीनागपञ्चम्योः महत्त्वं न बोधयति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani