- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

राजनीतौ यदा स्वकीयानां प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं कठिनं भवति, तदा प्रायः प्रतिपक्षः किञ्चित् तादृशं पक्षं अन्विष्यति, यत् दुर्बलतारूपेण स्वकीयैः राजनैतिकविरोधिभिः विरुद्धं प्रयोजयितुं शक्यते। सम्भवतः कर्णाटकस्य गृहमन्त्री प्रियङ्कखर्गेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घं प्रति निरन्तरं पृष्टाः प्रश्नाः अपि अस्यैव राजनैतिकपरिप्रेक्ष्यस्य अन्तर्गतं द्रष्टव्याः। यदा काङ्ग्रेसस्य शीर्षनेतृत्वमेव ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य सम्पूर्णस्य गानस्य विषये गम्भीरप्रश्नानां सम्मुखे वर्तते, तस्मिन्नेव काले अकस्मात् राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य वैधानिकस्थितिं, पञ्जीकरणं, सम्पत्तयः, वित्तीयपारदर्शितां च प्रति प्रश्नानां वर्षा किमर्थम् आरब्धा? एषः प्रश्नः तस्मात् अधिकं महत्त्वपूर्णो भवति, यतः ‘वन्दे मातरम्’ सामान्यं गीतं नास्ति। एतत् भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य चेतना, राष्ट्रभावना मातृभूमेः प्रति श्रद्धा च अस्ति। अतः यदा काङ्ग्रेसस्य शीर्षनेतृत्वसम्बद्धानां जनानाम् आचरणं प्रति प्रश्नाः उद्भवन्ति, तदा अपेक्षा आसीत् यत् काङ्ग्रेसः स्वान्तः पश्येत्, आत्ममन्थनं कुर्यात्, स्वनेतॄणाम् आचरणे स्वयमेव प्रश्नान् कुर्यात्, स्वाचरणे च सुधारं कुर्यात्। किन्तु तद्विपरीतं सा राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घं प्रश्नानां कटघरे स्थापयितुं प्रयतमानाऽस्ति इति दृश्यते।

अस्य सम्पूर्णस्य प्रसङ्गस्य सर्वाधिकं रोचकं पक्षमिदमपि अस्ति यत् काङ्ग्रेसस्य सामान्यकार्यकर्तारः स्वकीयात् शीर्षनेतृत्वात् सर्वथा भिन्नं चित्रं प्रस्तुतवन्तः। यदा ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य गानं प्रवर्तमानम् आसीत्, तदा अनेकाः कार्यकर्तारः सावधानमुद्रायां स्थित्वा सम्पूर्णस्य गानस्य सम्मानं कुर्वन्तः दृश्यन्ते स्म। एतत् दृश्यं स्वयमेव बहु किमपि कथयति। सम्भवतः काङ्ग्रेसस्य शीर्षनेतृत्वेन स्वकीयैः कार्यकर्तृभ्य एव शिक्षितुं आवश्यकता अस्ति यत् राष्ट्राराधना कस्यापि राजनैतिकयोजनायाः विषयः न, अपितु कोटिशः भारतीयानां भावनानां प्रश्नः अस्ति, यस्य सम्मानः सर्वथा करणीय एव।

अधुना प्रियङ्कखर्गेण राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घं प्रति उत्थापितानां प्रश्नानां विषये आगच्छामः। खर्गे पृच्छन्ति यत् सङ्घः कस्मिन् विधौ आधारेण अस्तित्वं धारयति? तस्य पञ्जीकरणं कुत्र अस्ति? तस्य सम्पत्तीनां स्वामित्वं कस्य अस्ति? बैंकखातानि कथं सञ्चाल्यन्ते? ‘गुरुदक्षिणा’रूपेण प्राप्यमाणानां योगदानानां वैधानिकव्यवस्था का अस्ति? निश्चयेन कस्यापि सङ्घटनस्य वैधानिकवित्तीयव्यवस्थां प्रति प्रश्नं करणं लोकतन्त्रे अपराधः नास्ति। किन्तु प्रश्नं पृच्छतः व्यक्तेः उत्तरदायित्वमिदमपि भवति यत् यस्य विधेः सः उल्लेखं करोति, प्रथमं तस्य सम्यगध्ययनं कुर्यात्।

वस्तुतः अत्रैव सर्वाधिकम् आश्चर्यं जायते। प्रियङ्कखर्गः कर्णाटकस्य गृहमन्त्री अस्ति। तस्मात् तेन सामान्यराजनैतिककार्यकर्तुः अपेक्षा अधिकं किमपि न, अपितु उत्तरदायित्वपूर्णं ज्ञानं अपेक्ष्यते। भारतदेशे प्रत्येकस्य सामाजिकस्य वा स्वयंसेवीसमूहस्य कृते एकमेव प्रकारस्य अनिवार्यपञ्जीकरणव्यवस्था नास्तीति ज्ञातुं तस्य दायित्वम् अस्ति। सङ्घसमर्थकानां स्पष्टः तर्कः अस्ति यत् राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घः स्वयम् एकं स्वैच्छिकं सामाजिकसांस्कृतिकं सङ्घटनरूपेण कार्यं करोति तथा च तस्य कृते कस्यचित् एकस्य विशिष्टस्य केन्द्रीयपञ्जीकरणप्रमाणपत्रस्य अनिवार्यता नास्ति। अतः उचितं भवेत् यत् सः स्वकीयां वाणीं ‘सङ्घः पञ्जीकृतः अस्ति वा न वा’ इत्यस्मात् अग्रे नीत्वा एतज्ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्यात् यत् अस्मिन् विषये विधिः वस्तुतः किम् अभिवदति।

अपरतः सत्यमिदमस्ति यत् सङ्घं ज्ञातुम् इच्छता तस्य दस्तावेजेभ्यः पूर्वं तस्य कार्यं द्रष्टव्यम्। १९२५ तमे वर्षे डाॅ. केशवबलिरामहेडगेवारः यस्य सङ्घटनस्य स्थापनां कृतवान्, तस्य मूलाधारः व्यक्तिनिर्माणं समाजसङ्घटनं च एव अभवत्। शाखा सङ्घस्य कार्यस्य बाह्यरूपम् अस्ति, तस्य पृष्ठतः अनुशासनम्, आत्मसंयमः, सामाजिकदायित्वं राष्ट्रभावना च अन्तर्भवन्ति। स्वयंसेवकाः प्रतिदिनं स्वकीयजीवनात् उपरि उत्थाय समाजाय राष्ट्राय च कार्यं कर्तुं मनोवृत्तिं विकसितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति। अत एव सङ्घस्य वास्तविकः प्रभावः तस्य कार्यालयेषु अथवा दस्तावेजेषु न, अपितु स्वयंसेवकानां सामाजिकोपस्थितौ दृश्यते।

१९९९ तमे वर्षे ओडिशाराज्ये यदा विनाशकारी चक्रवातः अभवत्, २००१ तमे वर्षे गुजरातराज्ये भूकम्पेन सहस्रशः परिवाराः यदा विनष्टाः अभवन् अथवा कोरोना महामारी यदा सम्पूर्णं देशं सङ्कटे नीतवती, तदा स्वयंसेवकाः राहतकार्येषु दृश्यन्ते स्म। भोजनस्य, औषधानां, रक्तस्य, राहतसामग्रीणां च व्यवस्थां कृत्वा आवश्यकताग्रस्तेभ्यः जनभ्यः साहाय्यं प्रदातुं तथा अन्त्येष्टिक्रियापर्यन्तं विविधेषु सेवाकार्येषु स्वयंसेवकाः कार्यं कृतवन्तः, अद्यापि ते देशस्य सर्वत्र निरन्तरं सेवाकार्येषु संलग्नाः सन्ति। तदा कस्यापि पीडितस्य मनसि एषः प्रश्नः न उदितवान् यत् स्वयंसेवकस्य समीपे किम् पञ्जीकरणप्रमाणपत्रम् अस्ति। वस्तुतः सङ्घस्य राष्ट्रसेवा तस्य विस्तृतस्य वैचारिकपरिवारस्य सम्बद्धेषु सङ्घटनेष्वपि दृश्यते, ये शिक्षाक्षेत्रे, स्वास्थ्यसेवायां, ग्रामविकासे, जनजातीयक्षेत्रेषु च दीर्घकालात् कार्यं कुर्वन्ति।

पुनः प्रश्नः उद्भवति यत् कस्यापि सङ्घटनस्य सामाजिकयोगदानस्य मूल्याङ्कनं केवलम् एतस्य आधारेण करणीयम् अस्ति वा यत् तस्य समीपे किम् शासकीयप्रमाणपत्रम् अस्ति? यदि सङ्घस्य वित्तीयव्यवस्थां प्रति कश्चित् ठोसः वैधानिकः प्रश्नः अस्ति, तर्हि सः विधेः सम्मुखे स्थापनीयः। यदि कस्यचित् सम्पत्तेः विषये विवादः अस्ति, तर्हि तस्य दस्तावेजाः पुरतः आनेतव्याः। किन्तु केवलमेतस्मात् कारणात् यत् सङ्घः विशालसामाजिकप्रभावयुक्तं सङ्घटनम् अस्ति, तस्य अस्तित्वं संशयस्य कटघरे स्थापयित्वा तस्य विषये लोकतान्त्रिकं विमर्शं दुर्बलं कर्तुं प्रयत्नः क्रियते, तर्हि एतत् कुतोऽपि नैतिकता नास्ति, यद्यपि नैतिकतायाः उपदेशं काङ्ग्रेसः अद्यकाले बहुधा कुर्वती दृश्यते।

स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे सङ्घस्य भूमिका भवतु अथवा १९६२ तमे १९६५ तमे च वर्षे युद्धकाले स्वयंसेवकानां भूमिका भवतु, १९६३ तमे वर्षे गणतन्त्रदिवसस्य सञ्चलने स्वयंसेवकानां सहभागिता भवतु, एतेषां प्रसङ्गानां उल्लेखं सङ्घसमर्थकाः अद्यापि कुर्वन्ति। अतः एतावद् तु स्पष्टमेव अस्ति यत् सङ्घं भारतस्य सार्वजनिकजीवनात् लोपयितुं प्रयत्नः न ऐतिहासिकदृष्ट्या सम्भवः, न च सामाजिकदृष्ट्या। प्रायः शतवर्षेषु सङ्घेन स्वयंसेवकानां तादृशं जालं निर्मितम् अस्ति यत् तत् देशस्य ग्रामेषु, कस्बेषु, महानगरेषु च विस्तृतम् अस्ति। अस्य जालस्य शक्तिः कस्यापि शासकीयपदात् न आगच्छति। सा तु स्वयंसेवकैः स्वजीवनस्य माध्यमेन दिवानिशं क्रियमाणया सेवया उत्पद्यते।

अतः प्रियङ्कखर्गस्य कृते सम्भवतः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णः प्रश्नः एषः न भवेत् यत् ‘सङ्घस्य पञ्जीकरणं कुत्र अस्ति?’ अपितु एषः भवेत् यत् कोटिशः भारतीयानां मध्ये एकः अशासकीयः स्वयंसेवी सङ्घटनः प्रायः शतवर्षपर्यन्तं स्वकीयः सामाजिकप्रभावः कथं धारयितुं सफलः अभवत्? निश्चयेन अस्य प्रश्नस्य उत्तरं तस्मै कस्यचित् पञ्जीकरणाधिकारिणः कार्यालयात् न प्राप्स्यते। उत्तरं शाखासु प्राप्स्यते। स्वयंसेवकानां जीवने प्राप्स्यते। आपत्कालस्य समये कृतासु सेवाकार्येषु प्राप्स्यते। दूरस्थेषु ग्रामेषु प्रवर्तमानासु पाठशालासु प्राप्स्यते। तेषां जनानाम् अनुभवे प्राप्स्यते, येषां सङ्कटकाले कश्चित् स्वयंसेवकः तेषां राजनैतिकपरिचयं न पृष्ट्वा साहाय्यं प्रदत्तवान्।

आम्, सङ्घं प्रति प्रश्नाः पृष्टव्याः। किन्तु तादृशाः प्रश्नाः प्रत्येकस्य बृहतो सामाजिकस्य राजनैतिकस्य च सङ्घटनस्य प्रति अपि पृष्टव्याः। पारदर्शितायाः कसौटी समानैव भवितव्या। काङ्ग्रेसस्य कृते च अस्मात् महान् आत्ममन्थनस्य अवसरः सम्भवतः विरल एव भविष्यति। अन्ततः तया तुष्टीकरणराजनीतेः कारणेन ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य अनादरः अद्यावधि किमर्थं कृतः? सा स्वकीयेषु कार्यालयेषु सम्पूर्णस्य ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य गानम् अद्यावधि अनिवार्यं किमर्थं न कृतवती? राष्ट्रगीतस्य ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य अनादरं कुर्वत् इव येषां शीर्षनेतॄणां चित्राणि विविधेषु दृश्यचित्रेषु प्रकाशितानि सन्ति, तेषां विरुद्धं काङ्ग्रेसः किमपि दण्डात्मकं कार्यं करिष्यति वा? यदि सा किञ्चित् सुधारं कर्तुम् इच्छति, तर्हि उत्तमं भवेत् यत् सा प्रथमं स्वयमेव स्वकीयसुधारस्य प्रारम्भं कुर्यात्।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani