प्रयागराजः, 17 अगस्तमासः (हि.स.)। विश्वप्रसिद्धायाः सङ्गमनगरी प्रयागराजस्य धार्मिकाध्यात्मिकं च वैशिष्ट्यं तत्र स्थितैः प्राचीनैः देवालयैरपि सम्बद्धम् अस्ति। यमुनानद्याः तीरे सरस्वतीघटस्य समीपे स्थितं मनकामेश्वरमन्दिरं भगवान् शिवस्य प्राचीनप्रसिद्धेषु देवालयेषु अन्यतमम् अस्ति। श्रद्धालूनां मध्ये इदं मन्दिरं सिद्धपीठरूपेण श्रद्धायाः प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति। जनश्रुतिरस्ति यत् अत्र श्रद्धया भगवान् शिवस्य आराधनां कुर्वतः भक्तस्य मनोकामना पूर्णा भवति। श्रावणमासे मन्दिरे विशेषं धार्मिकं वातावरणं भवति तथा दूरदूरप्रदेशेभ्यः श्रद्धालवः भगवान् मनकामेश्वरस्य दर्शनं जलाभिषेकं च कर्तुं समायान्ति।

वनवासकाले भगवता श्रीरामेण कृता शिवोपासना

मन्दिरसम्बद्धा पौराणिकी मान्यता भगवान् श्रीरामस्य वनवासकालसम्बद्धा अस्ति। मान्यते यत् त्रेतायुगे भगवान् श्रीरामः सीतामाता लक्ष्मणश्च प्रयागमागतवन्तः। सङ्गमे स्नानं पूजनं च कृत्वा सीतामाता भगवान् शिवस्य पूजां कर्तुम् इच्छां प्रकटितवती। ततः भगवान् श्रीरामेण अत्र शिवलिङ्गस्य स्थापना कृता तथा तस्य पूजोपासना च कृता। अस्याः पौराणिकपरम्परायाः कारणेन मनकामेश्वरमन्दिरम् अत्यन्तप्राचीनं विशिष्टधार्मिकमहत्त्वयुक्तं च मन्यते।

मन्दिरस्य पुजारी महन्तब्रह्मचारी धरानन्दमहाराजः कथयति यत् मनकामेश्वरमहादेवस्य महिमा शताब्देभ्यः श्रद्धालूनाम् आस्थायाः केन्द्रम् अस्ति। तस्य मतानुसारं मन्दिरे भगवान् शिवस्य आराधनया भक्तानां मानसिकशान्तिः प्राप्यते तथा श्रद्धया कृता प्रार्थना भगवान् शिवं प्रति अवश्यं प्राप्नोति।

नाम्न्येव निहितं मन्दिरस्य महत्त्वम्

मनकामेश्वर इति नाम एव मन्दिरस्य धार्मिकमान्यतां स्पष्टं करोति। ‘मनः’ इत्यर्थः इच्छा तथा ‘कामेश्वरः’ इत्यर्थः इच्छानां पूरकः भगवान् शिवः। अत एव श्रद्धालुषु विश्वासोऽस्ति यत् बाबा मनकामेश्वरस्य सन्निधौ श्रद्धया याचिता मनोकामना पूर्णा भवति। एषैव श्रद्धा इदं मन्दिरं प्रयागराजस्य प्रमुखेषु शिवालयेषु विशिष्टं स्थानं प्रददाति।

एकस्मिन् परिसरे त्रयः पावनाः शिवलिङ्गाः

मनकामेश्वरमन्दिरस्य एकं वैशिष्ट्यम् इदमपि अस्ति यत् मन्दिरपरिसरे मुख्यस्य मनकामेश्वरमहादेवस्य सह सिद्धेश्वरमहादेवस्य ऋणमुक्तेश्वरमहादेवस्य च पावनानि शिवलिङ्गानि विराजन्ते। श्रद्धालवः त्रयाणामपि शिवलिङ्गानां दर्शनं पूजनं च कुर्वन्ति। लोकमान्यतानुसारं ऋणमुक्तेश्वरमहादेवस्य पूजया भक्ताः ऋणात् आर्थिकक्लेशेभ्यश्च मुक्तेः आशीर्वादं प्राप्नुवन्ति। सिद्धेश्वरमहादेवस्य आराधना तु आध्यात्मिकसिद्ध्या कल्याणेन च सम्बद्धा मन्यते।

यमुनातीरे भक्त्यध्यात्मनोः सङ्गमः

सरस्वतीघटस्य समीपे यमुनातटे स्थितं मन्दिरं श्रद्धालूनाम् आध्यात्मिकशान्तेः अनुभवं जनयति। प्रातःकाले मन्दिरे घण्टानां निनादः, मन्त्रपाठः, ‘हर हर महादेव’ इति जयघोषश्च सम्पूर्णं वातावरणं शिवमयं कुर्वन्ति। श्रद्धालवः यमुनायां स्नानमाचमनं च कृत्वा भगवान् मनकामेश्वरस्य जलाभिषेकं कुर्वन्ति तथा बिल्वपत्राणि, पुष्पाणि, धत्तूरकुसुमानि अन्यानि पूजासामग्रीश्च समर्प्य परिवारस्य सुखसमृद्धिं कामयन्ते। विशेषतः श्रावणमासे अत्र श्रद्धालूनां सङ्ख्या वर्धते। सोमवासरेषु अन्येषु च विशेषपर्वसु मन्दिरे भक्तेः अद्भुतं दृश्यं दृश्यते। कावडियात्रिकाः अपि गङ्गाजलं नीत्वा बाबा मनकामेश्वरस्य जलाभिषेकं कुर्वन्ति।

आस्थाधाम यत्र प्रत्येकः भक्तः समानः

मनकामेश्वरमन्दिरं केवलं प्राचीनं शिवालयं न, अपितु प्रयागराजस्य धार्मिकपरम्परायाः महत्त्वपूर्णम् अङ्गमपि अस्ति। अत्र आगच्छन् प्रत्येकः श्रद्धालुः बाबा भोलेनाथस्य पुरतः स्वकीयां श्रद्धां विश्वासं च समर्पयति। कस्यचित् कामना परिवारस्य सुखशान्तेः भवति, कश्चित् आर्थिकसङ्कटात् मुक्तिं जीवनस्य सफलतां च प्रार्थयते।

मन्दिरस्य पुजारी महन्तब्रह्मचारी धरानन्दमहाराजस्य अनुसारं, “बाबा मनकामेश्वरस्य सन्निधौ आगतः भक्तः रिक्तमनसा न निवर्तते। भगवान् शिवः भक्तस्य श्रद्धां भावं च पश्यति। श्रद्धया कृता पूजा प्रार्थना च जीवने सकारात्मकशक्तिम् आत्मिकशान्तिं च प्रददाति।”

यमुनायाः शान्ता धारा तस्याः तीरे विराजमानः बाबा मनकामेश्वरश्च अद्यापि प्रयागराजस्य प्राचीनां धार्मिकपरम्परां पौराणिकीमास्थां शिवभक्तिं च जीवन्तीं धारयतः। ‘हर हर महादेव’ इति जयघोषैः सह अत्र आगच्छन्तः श्रद्धालवः स्वयमेव बाबा भोलेनाथस्य भक्तौ लीनाः भवन्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता