नवदिल्ली, १९ अगस्तमासः (हि.स.)। चलदूर-भाषात् क्षेपणास्त्रपर्यन्तं, विद्युद्वाहनात् कृत्रिमबुद्धिमत्तापर्यन्तं तथा अन्तरिक्षप्रौद्योगिक्याः क्षेत्रपर्यन्तं आधुनिकविश्वस्य शक्तिः यस्मिन् लघुतमे चिप्-इत्याख्ये उपकरणे निहिता अस्ति, तस्य चिप्-इत्यस्य सम्पूर्णं पारितन्त्रं स्वदेशे एव निर्मातुं भारतः अधुना अग्रसरति। लक्ष्यं विद्युदणुचिप्-निर्माणात् आरभ्य डिजाइन, फैब्, पैकेजिंग्, परीक्षणम्, सामग्री, उपकरणानि, कौशलं तथा अन्तिम-विद्युतीय-प्रणालीपर्यन्तं सम्पूर्णां मूल्यशृङ्खलां निर्मातुम् अस्ति।

वस्तुतः १७ तः १९ सितम्बरमासपर्यन्तं २०२६ तमे वर्षे नवदिल्लीस्थे यशोभूमि-परिसरे आयोज्यमानं ‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ भारतस्य अस्य महत्त्वाकाङ्क्षायाः वैश्विकं प्रदर्शनं भविष्यति। सेमिकण्डक्टर-निर्माणस्य विषये भारतस्य समक्षं समस्या महती अस्ति, यतः भारतः विश्वस्य प्रमुखेषु विद्युतीय-उत्पादनविपणेषु एकः अस्ति, किन्तु दीर्घकालपर्यन्तं चिप्-निर्माणाय आयातस्य उपरि निर्भरः आसीत्। अधुना इण्डिया-सेमिकण्डक्टर-अभियानस्य माध्यमेन स्थितेः परिवर्तनस्य प्रयासः क्रियते। भारतस्य लक्ष्यं केवलं चिप-इत्यस्य विशालं विपणं भवितुम् न, अपि तु डिजाइनतः निर्माणपर्यन्तं तथा चिप-तः प्रणाल्याः निर्माणपर्यन्तं वैश्विकस्तरस्य क्षमता विकसितुम् अस्ति।

अस्य परिवर्तनस्य आरम्भः ‘सेमिकॉन इण्डिया’ कार्यक्रमस्य प्रथमचरणेन अभवत्। ‘सेमिकॉन-१.०’ अन्तर्गतं अधुना पर्यन्तं १२ सेमिकण्डक्टर-परियोजनाभ्यः अनुमतिः प्रदत्ता अस्ति। तासु त्रिषु परियोजनासु वाणिज्यिकं उत्पादनम् आरब्धम् अस्ति। अर्थात् भारतस्य सेमिकण्डक्टर-यात्रा अधुना केवलं नीतिषु घोषणासु च सीमिता नास्ति, अपि तु उत्पादनस्तरं प्राप्तवती अस्ति।

इलेक्ट्रॉनिकी-सूचनाप्रौद्योगिकी-मन्त्रालयस्य सचिवः एस. कृष्णन् अस्य विषये अवदत्— “अस्य वर्षस्य सेमिकॉन-इण्डिया-कार्यक्रमः विशेषः अस्ति, यतः अयं कार्यक्रमः ‘सेमिकॉन’-कार्यक्रमस्य भूमौ सफलतायाः पृष्ठभूमौ आयोज्यते। ‘सेमिकॉन-२.०’ इत्यस्य षट् प्रमुखस्तम्भैः सह भारतस्य सुदृढं शिथिलं च सेमिकण्डक्टर-पारितन्त्रं निर्मातुं प्रतिबद्धता अधिकं स्पष्टा अभवत्।”

एस. कृष्णन् उक्तवान् यत् २०२६ तमस्य वर्षस्य जुलाईमासस्य १५ दिनाङ्के केन्द्रीयमन्त्रिमण्डलेन १,२७,५०० कोटिरूप्यकाणां परिव्यययुक्तस्य ‘सेमिकॉन-२.०’ इत्यस्य अनुमोदनं कृतम्। अस्य लक्ष्यं सेमिकण्डक्टर-डिजाइन-निर्माण-पारितन्त्रं परं स्तरं नेतुम् अस्ति। अस्मिन् भारतीय-डिजाइनयुक्तानां चिप-इत्येतानां विकासः, फैब-विस्तारः, उन्नत-पैकेजिंग् तथा सेमिकण्डक्टर-निर्माणे प्रयुक्तानां सामग्रीनां, गैसानां उपकरणानां च क्षेत्राणां सुदृढीकरणे विशेषं बलं दीयते।

‘सिलिकॉनतः प्रणाल्याः पर्यन्तम्’ किमर्थं महत्त्वपूर्णम्

एतां व्यापकां दृष्टिं ‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ इत्यस्य विषयः— ‘सिलिकॉनतः प्रणाल्याः पर्यन्तम् : पारितन्त्रस्य निर्माणम्’— व्यक्तं करोति। अतः अस्मिन् सम्मेलने निर्माण-प्रौद्योगिक्याः सह कृत्रिमबुद्धिमत्ता, अङ्कीयपरिवर्तनम्, आपूर्तिशृङ्खला, रसायनानि सामग्रीश्च, नीतिः, स्थायित्वम् ईएसजी च, उत्पादविकासः डिजाइनश्च, स्टार्टअप्-नवाचारः, प्रतिभा-कौशलं तथा भारतस्य ब्राण्ड्-विपणिविकासश्च प्रमुखविषयाः भविष्यन्ति।

डिजाइनक्षेत्रे भारतस्य शक्तिः आधाररूपेण क्रियते

सेमिकण्डक्टरक्षेत्रे भारतस्य प्रमुखा शक्तिः तस्य प्रतिभा अस्ति। सर्वकारः डिजाइन-पारितन्त्रं सुदृढीकर्तुं शैक्षणिकसंस्थाभ्यः स्टार्टअप्-संस्थाभ्यश्च अत्याधुनिक-डिजाइन-उपकरणानि प्रददाति। मूलकार्यक्रमानुसारं ३३२ तः अधिकेभ्यः शैक्षणिकसंस्थानेभ्यः १०५ स्टार्टअप-संस्थाभ्यश्च एतादृशेषु उपकरणेषु प्रवेशः प्रदीयते। डिजाइन-लिङ्क्ड्-इन्सेन्टिव्-योजनायाः अन्तर्गतं २४ स्टार्टअप-संस्थाभ्यः अनुमतिः प्रदत्ता अस्ति।

सर्वकारीयकार्यक्रमेषु डिजाइनप्रतिभायाः विकासेऽपि महत् बलं दीयते। अद्यतनसर्वकारीय-सूचनानुसारं ३२० शैक्षणिकसंस्थानेषु ईडीए-उपकरणानां स्थापनं तथा ६८,००० तः अधिकानां विद्यार्थिनां प्रशिक्षणम् इत्यादयः प्रयत्नाः अस्याः क्षमतायाः भविष्यस्य आवश्यकताभिः सह संयोजनं कुर्वन्ति। अत्रैव भारतः निर्माणस्थलात् चिप्-डिजाइन इत्यस्य बौद्धिकसम्पदः केन्द्ररूपेण विकसितुं शक्नोति।

भारतस्य समक्षं २०० अरब-अमेरिकीडॉलर-मूल्यस्य अवसरः

सेमिकण्डक्टर इत्यस्य वैश्विकयाचना भारताय महत्तमम् अवसरं सृजति। आईएसएम-संस्थायाः मुख्यकार्यकारी-अधिकारी तथा इलेक्ट्रॉनिकी-सूचनाप्रौद्योगिकी-मन्त्रालयस्य अतिरिक्तसचिवः अमितेशकुमारसिन्हा अवदत्— “वैश्विकसेमिकण्डक्टर-आवश्यकता प्रायः १ ट्रिलियन-अमेरिकीडॉलर्-तः वर्धित्वा २ ट्रिलियन-अमेरिकीडॉलर यावत् भवितुं सम्भाव्यते। तस्मिन् एव काले भारतस्य सेमिकण्डक्टर-आवश्यकता अपि प्रायः १०० अरब-अमेरिकीडॉलर-तः वर्धित्वा २०० अरब-अमेरिकीडॉलर यावत् प्राप्तुं शक्नोति।”

सिन्हा-महोदयस्य अनुसारं ‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ तेषां देशानां निर्माणिनां च एकत्रीकरणस्य अवसरः अस्ति, ये भारतदेशे निर्माणं कर्तुम् इच्छन्ति। भारतीयनिर्माण्य:, येभ्यः निर्माणाय पूर्वमेव अनुमतिः प्रदत्ता अस्ति, केन्द्र-राज्यसर्वकारयोः नीतिनिर्मातारः तथा आपूर्तिशृङ्खलायाः सहयोगिनः—सर्वे अस्य पारितन्त्रस्य भागाः भविष्यन्ति।

५०० तः अधिकाः प्रदर्शकाः, ४० तः अधिकानां देशानां सहभागिता

‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ इत्यस्य विस्तारः अपि भारतस्य वर्धमानाम् महत्त्वाकाङ्क्षां प्रदर्शयति। अस्मिन् आयोजने ५०० तः अधिकाः प्रदर्शकाः, २४० तः अधिकाः अन्तर्राष्ट्रीयकम्पन्यः, १५० तः अधिकाः अन्ताराष्ट्रियवक्तारः तथा ४० तः अधिकेभ्यः देशेभ्यः प्रतिनिधिमण्डलानि भागं ग्रहीष्यन्ति। १५,००० वर्गमीटर्-तः अधिके प्रदर्शनीक्षेत्रे षड्देशानां पवेलियनानि, दश राज्यसर्वकाराणां पवेलियन इत्यादीनि, स्टार्टअप्-पवेलियन इति तथा नवाचार-प्रदर्शनमपि भविष्यति।

तथैव स्टार्टअप-पिच-प्रतियोगिता, छात्र-हैकाथॉन तथा कार्यबल-विकास-पवेलियन इत्यादयः कार्यक्रमाः दर्शयिष्यन्ति यत् भारतः अस्य उद्योगस्य विकासं केवलं बृहतीनां निर्माणिनां भरोसे न त्यजति, अपि तु भाविवंशस्य नवाचारेण प्रतिभया च सह संयोजयति।

वैश्विकप्रमुखनिर्माणिनां सहभागितया वर्धमानः विश्वासः

एएसएमएल, एप्लाइड् मटेरियल्स, टेराडाइन, इन्फिनिऑन, एबारा, जाबिल, आईबीएम रिसर्च, एनएक्सपी, टाटा इलेक्ट्रॉनिक्स, माइक्रॉन, मर्क् केजीएए, रैपिडस्, लैम् रिसर्च्, सीजी पावर्, एडवान्टेस्ट्, सेमी, होरिबा एसईसी, स्क्रीन, टोक्यो इलेक्ट्रॉन इत्यादीनां प्रमुखनिर्माणिनाम् उद्योगनेतारः अस्मिन् आयोजने भागं ग्रहीष्यन्ति।

भारतं वैश्विक-आपूर्तिशृङ्खलायाः ‘अभिन्नभागः’ भवितुम् इच्छति

सेमी-संस्थायाः अध्यक्षः मुख्यकार्यकारी-अधिकारी च अजीत मनोचा भारतस्य अवसरं स्पष्टतया निरूपितवान्। तस्य अनुसारं भारतः स्वस्य गतिना, महत्त्वाकाङ्क्षया, प्रतिभया दीर्घकालिकदृष्टिकोणेन च अस्मिन् क्षेत्रे अग्रे गन्तुं सुदृढस्थितौ अस्ति। भारतस्य उद्देश्यं अवसरस्य लाभं गृहीत्वा वैश्विक-आपूर्तिशृङ्खलायां केवलं सम्मिलितः भवितुम् न, अपि तु तस्याः अभिन्नभागः भूत्वा विश्वस्य समक्षम् आगन्तुम् अस्ति। वस्तुतः एतदेव भारतस्य सेमिकण्डक्टर-रणनीतेः प्रमुखं लक्ष्यं वर्तते।

‘वालुकातः सिलिकॉनतः प्रणाल्याः पर्यन्तम्’ सम्पूर्णयात्रां दर्शयिष्यति

‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ इत्यस्मिन् प्रथमवारं ‘वालुकातः सिलिकॉनतः प्रणाल्याः पर्यन्तम्’ इति मूल्यशृङ्खला-नुभवः विशेषाकर्षणं भविष्यति। सेमिकॉन इण्डिया तथा आईईएसए-संस्थायाः अध्यक्षः अशोकचन्दकः अवदत् यत् अयं अनुभवः दर्शयिष्यति यत् भारतदेश: विश्वसनीय-तायाः निर्माणात् अग्रे गत्वा क्षमताप्रदर्शनस्य दिशि कथं अग्रसरति तथा सम्पूर्णे सेमिकण्डक्टर-पारितन्त्रे तस्य शक्तिः कथं वर्धते।

सः अवदत् यत् भारतस्य रणनीतिः वैश्विककम्पनीभिः प्रौद्योगिकी-सहयोगिभिश्च सह मिलित्वा स्वस्य महत्त्वपूर्णक्षमतानां सुदृढीकरणम् अस्ति। ‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ इत्यस्मिन् षडन्ताराष्ट्रियदेशानां गोलमेजसभाः एतां दृष्टिम् अग्रे नेष्यन्ति। सम्मेलनं सहयोगाय, निवेशाय तथा प्रौद्योगिकी-सहभागितायै च एतादृशं मञ्चं निर्मास्यति, यत्र भारतः स्वस्य विपणेन सह निर्माण-डिजाइन इत्यनयोः क्षमतामपि प्रदर्शयिष्यति।

अधुना लक्ष्यं ‘मेड् इन इण्डिया चिप्’ इत्यस्मात् अपि अग्रे

सेमिकॉन इण्डिया-संस्थायाः अध्यक्षः अशोकचन्दकः अपि कथयति यत् भारतस्य सेमिकण्डक्टर-यात्रायाः अग्रिमचरणं चिप्-तः प्रणाल्याः, प्रणाल्याः च वैश्विक-उत्पाद-पर्यन्तं गन्तुम् अस्ति। ‘सेमिकॉन-१.०’ इत्यस्य १२ परियोजनाः, तासु त्रयाणां परियोजनानां प्रारब्धं वाणिज्यिक-उत्पादनं तथा ‘सेमिकॉन-२.०’ इत्यस्य १,२७,५०० कोटिरूप्यकाणां विस्तारः अस्याः यात्रायाः आधारं निर्माति। ‘सेमिकॉन इण्डिया-२०२६’ इदं परिवर्तनं वैश्विकमञ्चे प्रस्तुतं करिष्यति।

तस्य अनुसारं भारतस्य समक्षम् अवसरः असाधारणः अस्ति। अग्रिमेषु वर्षेषु वैश्विकमागधा द्विगुणा भवितुं सम्भाव्यते तथा गृहयाचना अपि २०० अरब-अमेरिकीडॉलर-पर्यन्तं प्राप्तुं शक्नोति। यदि डिजाइन, निर्माण, पैकेजिंग, सामग्री, उपकरण, कौशल तथा प्रणाली-निर्माणस्य श्रृंखला: परस्परं सुदृढतया सम्बद्धाः भवन्ति, तर्हि भारतः अग्रिमकाले केवलं सेमिकण्डक्टर इत्यस्य विशालं विपणं न भविष्यति। वस्तुतः सिलिकॉनतः प्रणाल्याः पर्यन्तं सम्पूर्णं पारितन्त्रं निर्मातुमेव सः मार्गः अस्ति, यः भारतं वैश्विक-सेमिकण्डक्टर-शक्तीनाम् अग्रपङ्क्तौ स्थापयितुं शक्नोति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan