२१ अगस्तदिनाङ्के तस्य महानुभावस्य पुण्यतिथिः आचर्यते, येन शहनाईवाद्यस्य मधुरस्वरेण भारतीयसङ्गीताय सम्पूर्णे विश्वे नवीनां ख्यातिं प्रतिष्ठां च प्रदत्ता। सः न केवलं भारतीयसङ्गीतस्य नवीनानि शिखराणि प्राप्तवान्, अपितु शहनाईवाद्यं शास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रमुखवाद्यरूपेण प्रतिष्ठापयितुम् अपि महत्त्वपूर्णं योगदानं प्रदत्तवान्। वयं महान् शहनाईवादकः ‘उस्ताद् बिस्मिल्लाहखानः’ इत्यस्य विषये वदामः, यस्य नाम भारतीयसङ्गीतजगति अत्यन्तं सम्मानपूर्वकं गृह्यते।

सः स्वजीवनं शहनाईवादनस्य सङ्गीत-साधनायाश्च समर्पितवान् आसीत् तथा शहनाईवाद्यं स्वस्य ‘बेगम’ इति कथयति स्म। स्वस्य अद्भुतप्रतिभया साधनया च सः न केवलं देशे, अपितु विश्वस्य विभिन्नेषु भागेष्वपि शहनाईवाद्यस्य मधुरस्वरेण श्रोतॄन् मन्त्रमुग्धान् अकरोत्। सः चलचित्राणाम् अपि कृते शहनाईवादनं कृतवान् तथा ‘सन्नादी अप्पन्ना’, ‘गूँज उठी शहनाई’ सत्यजित् रे-महोदयस्य ‘जलसाघर’ इत्यादिषु चलचित्रेषु स्वकलायाः प्रभावं प्रदर्शितवान्।

१९४७ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य १५ दिनाङ्के देशस्य स्वातन्त्र्यस्य अवसरे सः रक्तदुर्गात् शहनाईवाद्यस्य मधुरस्वरेण स्वातन्त्र्यस्य स्वागतं कृतवान्। स्वतन्त्रभारतस्य प्रथमगणतान्त्रिकोत्सवेषु सम्बद्धा तस्य शहनाईवादनध्वनिः तं राष्ट्रियस्मृतेः अभिन्नं भागम् अकरोत्। स्वातन्त्र्यदिवसे रक्तदुर्गात् प्रधानमन्त्रिणः सम्बोधनानन्तरं शहनाईवादनस्य परम्परा अपि दीर्घकालं यावत् तस्य नाम्ना सम्बद्धा आसीत्।

बिस्मिल्लाहखानस्य भारतस्य स्वातन्त्र्यस्य च ऐतिहासिकः सम्बन्धः आसीत्। १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यस्य अवसरे यदा रक्तदुर्गे राष्ट्रध्वजः आरोहितः भवति स्म, तदा तस्य शहनाईवादनमपि तत्र स्वातन्त्र्यस्य सन्देशं प्रसारयति स्म। ततः प्रभृति प्रायः प्रतिवर्षं अगस्तमासस्य १५ दिनाङ्के प्रधानमन्त्रिणः भाषणानन्तरं बिस्मिल्लाहखानस्य शहनाईवादनं परम्परा अभवत्।

सङ्गीतक्षेत्रे तस्य उत्कृष्टयोगदानस्य कृते सः पद्मश्री, पद्मभूषणः, पद्मविभूषणः इत्यादिभिः अनेकैः प्रतिष्ठितसम्मानैः सम्मानितः। २००१ तमे वर्षे सः देशस्य सर्वोच्चनागरिकसम्मानेन ‘भारतरत्न’ इत्यनेन सम्मानितः। २००६ तमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य २१ दिनाङ्के तस्य निधनात् भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतजगत् एकम् अमूल्यं रत्नम् अहार्षीत्।

महत्त्वपूर्णघटनाक्रमः

१९१५ — प्रथमविश्वयुद्धस्य समये इटलीदेशेन तुर्कीदेशस्य विरुद्धं युद्धस्य घोषणा कृता।१९४४ — अमेरिका, ब्रिटेन, रूस तथा चीनदेशानां प्रतिनिधयः संयुक्तराष्ट्रसङ्घस्य सङ्घटनसम्बद्धानां योजनानां विषये विचारविमर्शाय मिलितवन्तः।१९५९ — हवाई-अमेरिकादेशस्य पञ्चाशत्तमं राज्यं अभवत्।१९६८ — चेकोस्लोवाकियादेशस्य स्थानीयरेडियोमाध्यमेन पैराग्वे-देशस्य उपरि सोवियतसङ्घस्य नेतृत्वे आक्रमणस्य घोषणा कृता।१९८६ — कैमरूनदेशे ज्वालामुखीविस्फोटात् निर्गतविषाक्तवायोः कारणेन प्रायः २००० जनानां मृत्युः अभवत्।१९८८ — भारत-नेपालसीमायां जातेन तीव्रेण भूकम्पेन सहस्राधिकानां जनानां मृत्युः अभवत्।१९९७ — पूर्वचीनदेशे ‘विन्नी’ इति चक्रवातस्य कारणेन १४० जनानां मृत्युः, त्रिसहस्रं जनाः च आहताः।२००५ — बाङ्ग्लादेश-भारतयोः सीमासुरक्षाबलयोः सैनिकानां मध्ये युद्धविरामसन्धि: सम्पन्नः।२००६ — ‘भारतरत्न’ इत्यनेन सम्मानितस्य प्रख्यातस्य शहनाईवादकस्य उस्ताद् बिस्मिल्लाहखानस्य निधनम् अभवत्।२००८ — भारतं चन्द्रयान-अभियानस्य विषये नासासंस्थया सह सहयोगं कृतवान्।२०१२ — अफ्रीकादेशस्य लोकतान्त्रिक-काङ्गो-गणराज्ये इबोला-विषाणुसङ्क्रमणेन २० जनानां मृत्युः अभवत्।२०१३ — मलेशियादेशे चिनस्वीमन्दिरस्य समीपे बसयानदुर्घटनायां ३७ जनाः मृताः, १६ जनाः च आहताः।२०१४ — राफाक्षेत्रे इजरायलस्य वाय्वाक्रमणे हमाससङ्घटनस्य त्रयः शीर्षकमाण्डर इत्यादय: मृताः।

जन्म

१९१० — नारायणश्रीधरबेन्द्रे — प्रसिद्धः भारतीयः चित्रकारः।१९२७ — बी. सत्यनारायणरेड्डी — स्वतन्त्रतासेनानी, समाजवादीनेता तथा उत्तरप्रदेशस्य, ओडिशादेशस्य, पश्चिमबङ्गालस्य च पूर्वराज्यपालः।१९३१ — सुधाकररावनाईकः — काङ्ग्रेसदलस्य नेता।१९४९ — अहमदपटेलः — काङ्ग्रेसदलस्य वरिष्ठनेता।१९५३ — शैलेशनायकः — भारतीयः वैज्ञानिकः।१९६१ — वी. बी. चन्द्रशेखरः — पूर्वभारतीयः क्रिकेटक्रीडकः।१९७९ — पेमा खाण्डुः — अरुणाचलप्रदेशस्य वर्तमानः मुख्यमन्त्री।

निधनम्

१९३१ — विष्णुदिगम्बरपलुस्करः — प्रसिद्धः शास्त्रीयगायकः।१९७८ — वीनूमाङ्कडः — भारतस्य महान् क्रिकेटक्रीडकः।१९९५ — सुब्रह्मण्यम् चन्द्रशेखरः — प्रसिद्धः भौतिकशास्त्रज्ञः।२००६ — उस्ताद् बिस्मिल्लाहखानः — ‘भारतरत्न’ इत्यनेन सम्मानितः प्रख्यातः शहनाईवादकः।२००९ — बाबूलालगौरः — मध्यप्रदेशस्य पूर्वमुख्यमन्त्री।२०२१ — कल्याणसिंहः — प्रसिद्धः भारतीयः राजनीतिज्ञः, उत्तरप्रदेशस्य पूर्वमुख्यमन्त्री तथा राजस्थानस्य पूर्वराज्यपालः।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan