Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
—जीआई -मान्यतायाः कारणेन कार्यकाराणाम् आयःन्यूनः, आपणविस्तारे उत्तमविपणन नीतौ च बलम्
वाराणसी, 21 अगस्तमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य वाराणसीस्थिते काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य कलासंकायस्य पक्षतः तमिलनाडुराज्यस्य पारम्परिकस्य टोडाकशीदाकलायाः संरक्षणाय तया सह सम्बद्धानां शिल्पिनां आजीविकां सुदृढां कर्तुं च महत्त्वाकाङ्क्षिणी शोधपरियोजना प्रारब्धा अस्ति। परियोजनायाः अन्तर्गतं टोडाकशीदायाः सम्बद्धानां शिल्पिनां सामाजिकार्थिकस्थितेः, तेषां समस्यानां, विपणिसम्भावनानां नीतिगतहस्तक्षेपाणां च अध्ययनं क्रियते।
द्विवर्षीया परियोजना, षोडशलक्षरूप्यकाणाम् अनुदानम्
‘सस्टेनिङ्ग टोडा एम्ब्रॉयडरी कल्चरल हेरिटेज मार्केट एक्स्पान्शन एण्ड पालिसी इन्टरवेन्शन्स’ इति विषये आधारितेयम् परियोजना इण्डियन काउन्सिल आफ सोशल साइन्स रिसर्च इत्यस्य ‘स्पेशल काल फॉर प्रोजेक्ट विकसित भारत @ २०४७’ योजनायाः अन्तर्गतं सञ्चाल्यते। द्विवर्षीयायाः अस्याः परियोजनायै षोडशलक्षरूप्यकाणां राशिः स्वीकृता अस्ति। परियोजनायाः शोधप्रस्तावः नवदेहल्यां स्थितायै आईसीएसएसआर संस्थायै अपि प्रस्तुतः अस्ति। अस्याः परियोजनायाः प्रधानान्वेषकः समन्वयकश्च डॉ. रत्नशंकरमिश्रः काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य कलासंकायस्य कार्यालयप्रबन्धनस्य कम्पनीसचिवीयकार्यस्य च सहाचार्यः अस्ति। डॉ. विनायककुमारदुबे काशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य शारीरिकशिक्षाविभागस्य सहाचार्यः परियोजनायाः सहान्वेषकः अस्ति।
टोडासमुदायस्य सांस्कृतिकपरिचयेन सम्बद्धा कशीदा
डॉ. रत्नशंकरमिश्रस्य अनुसारं स्थानीयतया ‘पुखूर’ इति नाम्ना ज्ञाता टोडाकशीदा तमिलनाडुराज्यस्य नीलगिरिक्षेत्रे निवसतां टोडासमुदायस्य पारम्परिककला अस्ति। स्वकीयैः विशिष्टैः ज्यामितीयप्रतिरूपैः पारम्परिकसीवनप्रविध्या च अस्याः विशिष्टा परिचितिः अस्ति। इयं कला टोडासमुदायस्य सांस्कृतिकपरिचयस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति, तेन सह अनेकपरिवाराणां आजीविकायाः साधनमपि अस्ति।
जीआई मान्यतायाः पश्चादपि अनेकाः समस्याः
टोडाकशीदायै भौगोलिकसूचकस्य मान्यता प्राप्ता अस्ति, तथापि शिल्पिभ्यः अपेक्षितः आर्थिकलाभः न प्राप्यते। न्यूनायः, सीमितविपणिप्रवेशः, कच्चामालस्य वर्धमाना लागत्, नकलीउत्पादानां समस्या तथा युवापीढ्याः न्यूनतरा सहभागिता इत्यादयः समस्याः अस्याः कलायाः संरक्षणस्य सम्मुखे प्रमुखाः बाधाः सन्ति। शोधपरियोजनायाः माध्यमेन एतासां समस्यानां सह शिल्पिभिः स्वीक्रियमाणानां रणनीतीनामपि अध्ययनं क्रियते। अस्याः परियोजनायाः उद्देश्यं टोडाकशीदां आर्थिकरूपेण अधिकं स्थायिनीं कुर्वता तस्याः मौलिकतां सांस्कृतिकस्वरूपं च कथं संरक्षितुं शक्यते इति अवगन्तुम् अस्ति।
सप्तत्रिंशदधिकद्विशतं शिल्पिनः सर्वेक्षणे सम्मिलिताः
अध्ययने मिश्रितशोधपद्धतिः स्वीकृता अस्ति तथा वर्णनात्मकविश्लेषणं क्रियते। क्षेत्रीयसर्वेक्षणाय उद्देश्यपरकनमूनापद्धतेः प्रयोगः कृतः अस्ति। अस्याः अन्तर्गतं २३९ टोडाशिल्पिनः अध्ययने सम्मिलिताः सन्ति। शोधकर्तृभिः नीलगिरिजनपदे क्षेत्रीयसर्वेक्षणस्य समये शिल्पिनां साक्षात्काराः गृहीताः। संरचितपारिवारिकसर्वेक्षणस्य शिल्पिनां साक्षात्कारस्य च माध्यमेन प्राथमिकदत्तांशाः सङ्गृह्यन्ते, यदा तु द्वितीयकदत्तांशाः विभिन्नेभ्यः संस्थागतस्रोतेभ्यः प्राप्यन्ते।
उधगमण्डलम् कोटागिरिः कूनूरश्च अध्ययनक्षेत्रे
परियोजनायाः अन्तर्गतं नीलगिरिजनपदस्य उधगमण्डलस्य, कोटागिरेः कूनूरस्य च राजस्वप्रभागाः अध्ययनक्षेत्रत्वेन निर्धारिताः सन्ति। अत्र शिल्पिनां आजीविकायाः सामाजिकार्थिकपरिस्थितीनां विपणिप्रवेशस्य पारम्परिककलायाः प्रति नवपीढ्याः प्रवृत्तेः च अध्ययनं क्रियते।
विपणिविस्तारेण वर्धेत शिल्पिनाम् आयः
परियोजनायाः अन्तर्गतं विद्यमानानां विपणनमाध्यमानामपि अध्ययनं क्रियते, येन टोडाकशीदायै नवीनानां स्थायिविपणीनां विकासस्य सम्भावनाः अन्वेष्टुं शक्येरन्। शोधकर्तॄणां मतमस्ति यत् उत्तमविपणनव्यवस्था, विपणिविस्तारः प्रभाविणः नीतिगतहस्तक्षेपाश्च शिल्पिनाम् आयं वर्धयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहितुं शक्नुवन्ति। डॉ. रत्नशंकरमिश्रस्य अनुसारं उत्तमविपणननीतेः माध्यमेन टोडासमुदायस्य जनानां स्वकीयया पारम्परिककशीदाकलया उत्तमम् आयं स्रष्टुम् अवसराः प्रदातुं शक्यन्ते। परियोजनया तादृश्यः स्थायिनीः रणनीतयः नीतिगतपरामर्शाश्च विकसिताः भविष्यन्ति इति अपेक्षा अस्ति, ये एकतः शिल्पिनाम् आजीविकां सुदृढां करिष्यन्ति, अपरतः टोडाकशीदां जीवितसांस्कृतिकविरासत्स्वरूपेण भाविसंततिभ्यः सुरक्षितां स्थापयितुं साहाय्यं करिष्यन्ति।