भोपालम्, 23 अगस्तमासः (हि.स.)। मध्यप्रदेशे जैवविविधतासंरक्षणस्य, स्थानीयजैवसंसाधनानां दस्तावेजीकरणस्य तैः सह सम्बद्धानां समुदायानां जीविकायाः सुदृढीकरणस्य च दिशि केन्द्रसर्वकारेण महत्त्वपूर्णं पदं स्वीकृतम्। राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणेन पहुँचस्य लाभसाझाकरणस्य च तन्त्रस्य अन्तर्गतं मध्यप्रदेशाय द्वात्रिंशत् लक्षाणि त्रिसप्तत्यधिकानि सहस्ररूप्यकाणि आवंटितानि सन्ति।

उल्लेखनीयं यत् सम्पूर्णदेशे वितरितायाः अष्टाविंशतिकोटिरूप्यकाणां राशेः मध्ये मध्यप्रदेशस्य प्राप्तमिदं धनं तं प्रमुखप्राप्तकर्तृषु राज्येषु समावेशयति। इयं राशि राज्ये जैवविविधतासंरक्षणाय तैः सह सम्बद्धानां स्थानीयसमुदायानां हिताय च विविधासु गतिविधिषु व्ययीकरिष्यते।

राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणेन भारतस्य जैविकसंसाधनानाम् उपयोगेन उत्पद्यमानानां लाभानां साझाकरणस्य उद्देश्येन पहुँचस्य लाभसाझाकरणस्य अर्थात् एबीएस तन्त्रस्य अन्तर्गतं कुलम् अष्टाविंशत्यधिकद्विकोटिरूप्यकाणि वितरितानि सन्ति। तेषु अष्टाविंशतिकोटिरूप्यकाणि सप्तविंशति राज्यजैवविविधतामण्डलेभ्यः त्रिभ्यः केन्द्रशासितप्रदेशीयजैवविविधतापरिषदेभ्यश्च प्रदत्तानि सन्ति। अतिरिक्ततया द्विलक्षाधिकैकसहस्ररूप्यकाणि भारतीयकृष्यनुसन्धानपरिषदः कर्णाटकराज्यस्थिताय भारतीयउद्यानविज्ञानानुसन्धानसंस्थायै दीयन्ते।

मध्यप्रदेशाय आवंटितानि द्वात्रिंशत् लक्षाणि त्रिसप्तत्यधिकानि सहस्ररूप्यकाणि सम्पूर्णराशौ राज्यवारं तृतीयं बृहत्तमं भागम् अस्ति। गुजराताय चतुश्चत्वारिंशत् लक्षाणि नवपञ्चाशदधिकानि सहस्ररूप्यकाणि पश्चिमबङ्गाय एकचत्वारिंशत् लक्षाणि चतुर्विंशत्यधिकानि सहस्ररूप्यकाणि च प्राप्तानि सन्ति। मध्यप्रदेशस्य अनन्तरम् ओडिशायै द्वात्रिंशत् लक्षाणि सप्तपञ्चाशदधिकानि सहस्ररूप्यकाणि, बिहाराय त्रिंशत् लक्षाणि षडशीत्यधिकानि सहस्ररूप्यकाणि, छत्तीसगढाय च षोडशलक्षाणि चतुःपञ्चाशदधिकानि सहस्ररूप्यकाणि च आवंटितानि सन्ति। अनेन स्पष्टं भवति यत् जैविकसंसाधनानां उद्यानिकीफसलानां च विविधतायाः दृष्ट्या मध्यप्रदेशस्य महत्त्वं राष्ट्रियस्तरेऽपि रेखाङ्कितम् अभवत्।

अस्मिन् विषये राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणस्य पक्षतः आधिकारिकरूपेण उक्तं यत् इयं राज्यस्य जैवविविधतायाः संरक्षणाय स्थानीयस्तरे तस्याः सततप्रयोगाय च संसाधनानि उपलब्धानि कर्तुं कृता पहल अस्ति।

पुष्पगोभीमरिचभिण्डीटमाटरैः सम्बद्धसंसाधनेभ्यः प्राप्तो लाभः

राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणाय मेसर्स एडवान्टा एण्टरप्राइजेज लिमिटेड इति संस्थया, या पूर्वं मेसर्स यूपीएल लिमिटेड इति नाम्ना ज्ञाता आसीत्, एबीएसस्य अन्तर्गतं द्विकोटिनवत्यधिकानि चतुरशीतीलक्षरूप्यकाणि प्राप्तानि सन्ति। इयं राशि पुष्पगोभ्याः अष्टानां संकरप्रभेदानां, मरिचस्य पञ्चानां संकरप्रभेदानां, भिण्ड्याः पञ्चानां संकरप्रभेदानां टमाटरस्य षण्णां संकरप्रभेदानां च आनुवंशिकसंसाधनानाम् उपयोगेन सम्बद्धा अस्ति।

अस्मिन् विषये जैविकसंसाधनेभ्यः पहुँचः अन्यस्याः कम्पनीसंस्थायाः अधिग्रहणस्य माध्यमेन अभवत्। अतः कृषकानां, समुदायानां वा कस्मिंश्चित् एकस्मिन् पहिचानीयभौगोलिकस्रोते प्रत्यक्षलाभार्थिरूपेण निर्धारणं सम्भवं नासीत्। अत एव राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणेन एतादृशेषु प्रकरणेषु लाभसाझाकरणराशेः वितरणस्य उपयोगस्य च कृते विशेषज्ञसमित्याः अनुशंसायाः आधारेण कार्यप्रणाली विकसिताऽस्ति। प्राधिकरणेन तस्याः अनुमोदनं कृत्वा सम्बन्धितेषु राज्येषु उद्यानिकीफसलानां कृषिं दृष्ट्वा राशेः वितरणं कृतम्।

मध्यप्रदेशे केषु कार्येषु व्ययीकरिष्यते राशि

राज्यजैवविविधतामण्डलेभ्यः केन्द्रशासितप्रदेशेभ्यश्च प्रदत्ता राशिः जनजैवविविधतापञ्जीनाम् दस्तावेजीकरणे अद्यतनीकरणे च, जैवविविधतायाः स्वस्थानसंरक्षणे स्थानान्तरणसंरक्षणे च, क्षीणानाम् पारिस्थितिकीतन्त्राणां पुनर्स्थापने तथा जैवविविधताविरासतस्थलानां सुदृढीकरणे च व्ययीकरिष्यते।

तत्सह जैवविविधताप्रबन्धनसमितीनां क्षमतावर्धने स्थानीयसमुदायानां जीविकासंवर्धने च अपि राशि व्ययीकरिष्यते। मध्यप्रदेशसदृशस्य विशालस्य जैवविविधतायाः दृष्ट्या समृद्धस्य राज्यस्य कृते इयं राशि स्थानीयस्तरे जैवसंसाधनानां संरक्षणस्य तेषां वैज्ञानिकदस्तावेजीकरणस्य च गतिं वर्धयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोति।

प्राप्तराशेः उपयोगं कृत्वा सम्बन्धितसंस्थाभिः एकवर्षस्य अन्तः उपयोगप्रमाणपत्रं व्ययविवरणं च प्रस्तुतं कर्तव्यम्। अनेन जैविकसंसाधनानां वाणिज्यिकोपयोगेन प्राप्तः आर्थिकलाभः संरक्षणकार्येषु प्राप्नुयात् तथा निर्धारितोद्देश्येभ्य एव तस्य उपयोगः भवेत् इति सुनिश्चितं कर्तुं प्रयत्नः कृतः अस्ति।

अनुसन्धानसंस्थाभ्योऽपि लाभः

राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणाय मुम्बईस्थितेन सुमितोमो केमिकल इण्डिया लिमिटेड इति संस्थानेन, पूर्वं एक्सेल क्रॉप केयर इति नाम्ना ज्ञातेन, द्वयोः सूक्ष्मजीवप्रभेदयोः अनुसन्धानाय वाणिज्यिकोपयोगाय च सप्तलक्षाणि पञ्चदशाधिकानि सहस्ररूप्यकाणि एबीएसराशिरूपेण प्राप्तानि सन्ति। तेषु स्यूडोमोनास फ्लोरेसेन्स तथा ट्राइकोडर्मा हार्जियानम इत्येतयोः सम्बन्धिताः प्रभेदाः सन्ति, ये कर्णाटकराज्यस्थितायाः भारतीयकृष्यनुसन्धानपरिषदः भारतीयउद्यानविज्ञानानुसन्धानसंस्थायाः प्राप्ताः आसन्।

यतः एते जैविकसंसाधनाः सार्वजनिकानुसन्धानसंस्थातः प्राप्ताः आसन्, अतः नियमानुसारं एबीएसराशेः त्रिंशत्प्रतिशतं अर्थात् द्विलक्षाधिकैकसहस्ररूप्यकाणि भारतीयउद्यानविज्ञानानुसन्धानसंस्थायै प्रदीयन्ते। अस्याः राशेः उपयोगः जैविकसंसाधनभाण्डाराणां परिपालने, अनुसन्धाने, जैवविविधतासर्वेक्षणे, वर्गीकरणे, संरक्षणसम्बद्धक्षमताविकासे तथा जैवसंसाधनानां तैः सह सम्बद्धानां वन्यजीवानां च स्वस्थानसंरक्षणे स्थानान्तरणसंरक्षणे च करिष्यते।

संरक्षणस्य स्थानीयविकासस्य च मध्ये सन्तुलनं भविष्यति

राष्ट्रियजैवविविधताप्राधिकरणस्य अनुसारं यावत् पर्यन्तं कुलं पञ्चाशदधिकैकशतकोटिरूप्यकाणाम् एबीएसराशिः वितरिता अस्ति। अस्याः उद्देश्यं भारतस्य जैविकसंसाधनानां वाणिज्यिकोपयोगेन उत्पद्यमानं आर्थिकलाभं जैवविविधतासंरक्षणेन, तस्याः सततप्रयोगेन तथा कृषकाणां, स्थानीयसमुदायानां संरक्षणसम्बद्धानां च अन्येषां जनानां सामाजिकआर्थिकविकासेन सह संयोजयितुम् अस्ति। मध्यप्रदेशाय प्राप्तं द्वात्रिंशत् लक्षाणि त्रिसप्तत्यधिकानि सहस्ररूप्यकाणाम् आवंटनम् अस्याः व्यापकव्यवस्थायाः एव एकः भागः अस्ति।-------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani