'राखी का रिश्ता, भरोसे का साथ-विष्णु भैया संग विकास की बात'

रायपुरम्, २३ अगस्तमासः (हि.स.)। छत्तीसगढराज्यग्रामीणजीविकामिशन ‘बिहान’ इत्यनेन सह सम्बद्धाः ग्रामीणमहिलाः समूहस्य माध्यमेन विविधाः आजीविकागतिविधीः स्वीकृत्य आर्थिकरूपेण सशक्ताः आत्मनिर्भराश्च भवन्ति। छत्तीसगढस्य सरगुजामण्डलस्य अम्बिकापुरविकासखण्डान्तर्गतस्य किशुननगरग्रामपञ्चायतस्य जयमादुर्गास्वयंसहायतासमूहस्य महिलाः अपि अस्य परिवर्तनस्य प्रेरणादायिन्यः उदाहरणभूताः सन्ति। समूहस्य महिलाः ऋतूनां पर्वणां चानुसारं मौसमीगतिविधीनां चयनं कृत्वा स्वस्य आयस्य नूतनान् अवसरान् निर्मान्ति।

रक्षाबन्धनपर्वणः दृष्ट्या सम्प्रति समूहस्य महिलाः गृहे उपलब्धैः पदार्थैः स्थानीयसंसाधनैश्च आकर्षकाः रक्षासूत्राः निर्मान्ति। तण्डुलान् गोधूमबीजानि मक्कबीजानि कोहडबीजानि च अन्यान् पदार्थान् वर्णैः अलङ्कृत्य सुन्दराः रक्षासूत्राः निर्मीयन्ते। रेशमीसूत्राणि ऊर्णासूत्राणि अन्यानि च अलङ्कारद्रव्याणि आवश्यकतानुसारं विपणीतः क्रीयन्ते। अनेन रक्षासूत्राणां उत्पादनव्ययः न्यूनः भवति तथा महिलाभ्यः अधिकायं प्राप्तुं अवसरः लभ्यते।

समूहस्य सदस्या सुश्री सोनालीसिंहः रविवासरे अवदत् यत् जयमादुर्गास्वयंसहायतासमूहे द्वादश महिलाः सन्ति। सर्वाः सदस्याः मिलित्वा ऋतूनां पर्वणां चानुसारं विविधाः आजीविकागतिविधयः सञ्चालयन्ति। सम्प्रति रक्षासूत्रनिर्माणस्य कार्यं क्रियमाणम् अस्ति। निर्मितानि रक्षासूत्राणि विभिन्नेषु स्थानेषु विक्रयस्थानकानि स्थापयित्वा गृहतः अपि विक्रीयन्ते।

सा अवदत् यत् बिहानयोजनया सह सम्बद्धतायाः पूर्वं महिलानां समीपे आयस्य सीमिताः साधनानि आसन्। स्वयं सहायता समूहस्य सदस्यत्वं प्राप्त्वा ताभ्यः प्रशिक्षणस्य, योजनानां, विविधासु आजीविकागतिविधिषु च सहभागितायाः अवसरः प्राप्तः। अनेन महिलासु आत्मविश्वासः वर्धितः तथा ताः आर्थिकक्रियासु सक्रियतया सहभागं कर्तुम् आरब्धवत्यः।

गृह्यपदार्थैः निर्मीयमाणानि आकर्षकरक्षासूत्राणि

समूहस्य सदस्या सुश्री दीप्तिचौधरी कथयति यत् रक्षासूत्रनिर्माणे गृह्यपदार्थानाम् उपयोगः क्रियते। पुरातनानि बीजानि, तण्डुलाः, गोधूमाः, मक्कबीजानि च आकर्षकैः वर्णैः रञ्जयित्वा तैः विविधाः रचनाः निर्मीयन्ते। तेषां सह रेशमीसूत्राणि, ऊर्णासूत्राणि अन्यानि च अलङ्कारद्रव्याणि उपयुज्य रक्षासूत्राणि आकर्षकरूपेण सज्जीक्रियन्ते।

समूहस्य महिलाः अवकाशसमये एकत्र उपविश्य रक्षासूत्राणि निर्मान्ति। पर्वकाले मागधायां वर्धितायां उत्पादनमपि वर्ध्यते। निर्मितानां रक्षासूत्राणां विक्रयः विपण्यां स्थापितैः लघुविक्रयस्थानकैः गृहतश्च क्रियते। एवं महिलाः पारिवारिकदायित्वैः सह स्वकौशलम् अपि आयस्य साधनत्वेन परिणमयन्ति।

त्रिवर्षेभ्यः मौसमीगतिविधिभिः सम्बद्धाः महिलाः

समूहस्य सदस्या आशारविः अवदत् यत् समूहस्य महिलाः विगतेभ्यः प्रायः त्रिभ्यः वर्षेभ्यः न्यूनव्ययेन गृह्यपदार्थैः रक्षासूत्राणि निर्मान्ति। समूहस्य सर्वाः महिलाः मिलित्वा अस्मिन् कार्ये सहभागं कुर्वन्ति। सा अवदत् यत् बिहानयोजनया सह सम्बद्धतायाः अनन्तरं ताभ्यः रोजगारस्य आजीविकायाश्च विविधासु गतिविधिषु सहभागितायाः अवसरः प्राप्तः।

सा अवदत् यत् समूहस्य सदस्यत्वेन महिलाभ्यः नूतनाः गतिविधीः अधिगन्तुं, गृहात् बहिः गत्वा आर्थिककार्येषु सहभागं कर्तुं, स्वकीयं पृथक् परिचयं च निर्मातुम् अवसरः प्राप्तः। अनेन तासाम् आत्मविश्वासवर्धनस्य सहैव परिवारस्य आर्थिकस्थितेः सुदृढीकरणेऽपि सहायता भवति।

ऋतूनामनुसारं परिवर्त्यमानाः गतिविधयः, वर्धमानाः आयावसराः

जयमादुर्गास्वयंसहायतासमूहस्य महिलाः सम्पूर्णवर्षं ऋतूनां पर्वणां चानुसारं विविधासु गतिविधिषु संलग्नाः भवन्ति। अनेन ताः एकस्मिन्नेव व्यवसाये आश्रिताः न भवन्ति, अपितु आयस्य अनेकान् अवसरान् प्राप्नुवन्ति। समूहस्य माध्यमेन सामूहिकरूपेण कार्यं कुर्वतां तासां उत्पादनस्य, प्रशिक्षणस्य, विपणनस्य, विक्रयस्य च विषये परस्परं सहयोगः भवति।

रक्षासूत्रनिर्माणसदृश्याः गतिविधयः महिलाभ्यः एतादृशम् अवसरं प्रददति यत् ताः गृहे समीपे च उपलब्धानां संसाधनानां उपयोगं कृत्वा न्यूनव्ययेन उत्पादान् निर्माय विपण्यां प्रापयित्वा आयम् अर्जयितुं शक्नुवन्ति। एषा पहल स्थानीयसंसाधनानां समुचितोपयोगेन सह महिलानां उद्यमशीलतामपि प्रोत्साहयति।

“भगिनीनां प्रगतिः, परिवारस्य गौरवम्-विष्णुभ्रातुः एष एव अभियानः”

जयमादुर्गास्वयंसहायतासमूहस्य महिलाः बिहानयोजनायाः माध्यमेन आजीविकायाः अवसरान् प्रदत्तवते मुख्यमन्त्री विष्णुदेवसायाय प्रधानमन्त्रिणे नरेन्द्रमोदिनः च कृतज्ञतां प्रकटितवत्यः। महिलाः अवदन् यत् समूहस्य सदस्यत्वं प्राप्त्वा ताभ्यः आर्थिकरूपेण सशक्तीभवितुं, स्वकौशलाय परिचयं दातुं, आत्मनिर्भराश्च भवितुम् अवसरः प्राप्तः।

किशुननगरस्य एतासां महिलानां कथा कथयति यत् स्थानीयसंसाधनानां, सामूहिकप्रयत्नस्य, सर्वकारीययोजनानां च सहयोगः प्राप्यते चेत् लघुस्तरीयाः गतिविधयः अपि महिलानाम् आर्थिकस्वावलम्बनस्य सुदृढम् आधारं भवितुम् अर्हन्ति। रक्षाबन्धनपर्वणि कृते निर्मीयमाणानि एतानि रक्षासूत्राणि केवलं भ्रातृभगिन्योः प्रेम्णः प्रतीकानि न, अपितु महिलानाम् आत्मविश्वासस्य, स्वावलम्बनस्य, परिवर्तमानायाः आर्थिकभूमिकायाश्च परिचायकानि अपि भवन्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani