परम्परा नदी इव अस्ति। सा अग्रे प्रवहति, तस्यां नूतनस्य जलस्य प्रवेशो भवति, तस्याः तटाः परिवर्तन्ते, किन्तु तस्याः धारा प्रवहन्त्येव तिष्ठति। यदि नद्याः जलमेव समाप्तं क्रियते, तर्हि केवलं नाम अवशिष्यते। तथैव यदि उत्सवस्य सांस्कृतिकभावः समाप्तो भवेत्, केवलं तस्य विपणिरूपं स्वरूपं च अवशिष्येत्, तर्हि उत्सवस्य संस्कारः एव समाप्तो भवति। रक्षाबन्धनस्य मर्यादा तस्मिन् भावे निहिता अस्ति, यस्मिन् भ्राता भगिनी च परस्परं स्वजीवनस्य महत्त्वपूर्णं भागं मन्येते। किन्तु अस्याः मर्यादायाः अर्थः एषोऽपि अस्ति यत् पर्वस्य प्रस्तुतिकरणसमये तस्य सांस्कृतिकसंकेतान् प्रति संवेदनशीलता धारणीया।

किं पालितपशुं प्रति प्रेम अनुचितम् अस्ति? न कदापि। भारतीयपरम्परा तु प्राणिमात्रे ईश्वरस्य अंशं द्रष्टुं शिक्षयति। पशून् प्रति करुणा भारतीयजीवनदृष्टेः अभिन्नः भागः अस्ति। किन्तु कस्मिंश्चित् विशेषधार्मिक-संस्कारस्य मूलप्रतीकस्य तस्य विस्तारस्य च मध्ये भेदमपि अवगन्तव्यम्। प्रत्येकां सद्भावनां प्रत्येकस्य धार्मिकानुष्ठानस्य सह योजयितुम् आवश्यकं नास्ति। प्रत्येकस्याः परम्परायाः स्वकीया संरचना, प्रतीकानि, मर्यादा च भवन्ति। एष एव विवेकः संस्कृतिं संस्कृतिरूपेण स्थापयति। अतः कृति सेननस्य विज्ञापनस्य विवादं केवलम् एकस्याः अभिनेत्र्या, एकस्य ब्राण्ड इत्यनेन वा एकेन परिधानेन सह सम्बद्धं कृत्वा द्रष्टुं न उचितम्।

अद्यतनं सत्यम् एतदेव यत् एषः अस्माकं समयस्य पुरतः स्थितः महत्त्वपूर्णः सांस्कृतिकप्रश्नः अस्ति। किं वयं स्वपर्वाणि तेषां मूलार्थेन सह आधुनिकजीवने अग्रे नेष्यामः? किं विपणिः अस्माकं परम्पराभ्यः लाभं प्राप्नुवती ता: प्रति उत्तरदायित्वमपि निर्वोढुं शक्नोति? किं स्वातन्त्र्येण सह मर्यादायाः सन्तुलनं स्थापयितुं शक्यते? भारतीयः उत्तरः स्पष्टः अस्ति—आम्। अधुना चिन्तनीयं तैः सर्वैः संस्थानैः यानि उत्सवेषु तस्य मूलतत्त्वं न पश्यन्ति, केवलं विपणिम् अन्विष्यन्ति। अस्मभ्यं स्वातन्त्र्यम् आवश्यकम् अस्ति, किन्तु स्वेच्छाचारिता न। आधुनिकता आवश्यकी, किन्तु आत्मविस्मृतिः न। सौन्दर्यम् आवश्यकम्, किन्तु सन्दर्भविहीनं प्रदर्शनं न। विपणिरावश्यकी, किन्तु संस्कृतेः मूल्येन न।

यतः देहः मनुष्यस्य प्रथमपरिचयो भवितुम् अर्हति, अन्तिमपरिचयः तु न। अन्तिमपरिचयः तस्य संस्कारैः निर्मीयते तथा रक्षाबन्धनम् तस्यैव संस्कारस्य पर्व अस्ति। तत् मनिबन्धे बध्यते अवश्यमेव, किन्तु सम्बन्धः हृदयेन भवति। तत् सूत्रे दृश्यते, किन्तु तस्य अर्थः पिढीनां स्मृतिषु निहितः भवति। एतदेव कारणं यत् भारतीयसमाजः स्वपर्वभ्यः प्रेम करोति, तैः सह स्वं पुनः परिचिनोति। संस्कृतेः आधुनिकीकरणम् एकं पृथक् कार्यम् अस्ति, संस्कृतेः विपणिसौकर्यानुसारं परिवर्तनम् अन्यदेव। प्रथमः क्रमः जीविता परम्परा अस्ति, द्वितीयः तु आत्मविस्मृतेः आरम्भः भवितुम् अर्हति। अतः अस्य पर्वणः रक्षा कस्यापि सूत्रात् अधिकं तस्य अर्थस्य रक्षणेन आवश्यकी। एषा एव भारतीयधर्मस्य शक्तिः, एषैव तस्य मर्यादा, एष एव तस्य निरन्तरतायाः रहस्यमपि।

(लेखकः हिन्दुस्थानसमाचारसंस्थया सम्बद्धः अस्ति।)

/ अंशु गुप्ता