देहरादूनम्, 27 अगस्तमासः (हि.स.)। उत्तराखण्डस्य पर्वतीयक्षेत्रेषु हिमनद-सरोवरेभ्यः उत्पद्यमानानां सम्भावितानां संकटानां दृष्ट्या राज्यसर्वकारः तेषां निरीक्षणं सुरक्षाव्यवस्थां च सुदृढां करिष्यति। मुख्यमन्त्री पुष्करसिंहधामिना संवेदनशीलानां हिमनद-सरोवराणां नियमितवैज्ञानिकनिरीक्षणेन सह अत्याधुनिक-पूर्वचेतावनी-व्यवस्थां स्थापयितुं तथा आवश्यकतानुसारं तेषां संख्या वर्धयितुं निर्देशाः प्रदत्ताः।

मुख्यमन्त्रिणा आपदाप्रबन्धन-पुनर्वास-सचिवाय विनोदकुमारसुमनाय प्रदेशस्य संवेदनशीलानां हिमनद-सरोवराणां व्यापकं सर्वेक्षणं वैज्ञानिकाध्ययनं च कारयितुं निर्देशाः प्रदत्ताः। अस्य अन्तर्गतं सरोवराणां स्थितेः, जलस्तरस्य, आकारे भवतां परिवर्तनानां, समीपस्थस्य भूभागस्य सम्भावितजोखिमयुक्तानां क्षेत्राणां च नियमितं मूल्याङ्कनं क्रियते। सः अवदत् यत् सम्भावितसंकटस्य स्थितौ प्रभावितक्षेत्रेभ्यः समये एव चेतावनीं प्रेषयितुं आधुनिकसंवेदकानां, जलस्तरमापकयन्त्राणां, सञ्चारव्यवस्थायाः अन्येषां च तकनीकीसंसाधनानां उपलब्धता सुनिश्चितं क्रियताम्। तथैव सुरक्षितनिर्गमनमार्गाः, सम्भावितप्रभावितक्षेत्राणां चिह्नीकरणम्, स्थानीयचेतावनीतन्त्रम् तथा राहत-उद्धारस्य सज्जता अपि सुदृढा क्रियताम्।

अस्यैव क्रमे आपदाप्रबन्धनविभागस्य राज्यसलाहकारसमितेः उपाध्यक्षः विनयरुहेला तथा लेफ्टिनेन्ट्-कर्नलः रघुवीरसिंहभण्डारी सेवानिवृत्तः नेपालदेशे घटितायाः आपदायाः अनन्तरं उत्तराखण्डे सम्भावितानाम् आपदानां निवारणाय सज्जतां प्रति जिलाधिकारिभिः सह समीक्षां कृतवन्तौ। सभायां हिमनद-सरोवराणां नदीनां च जलस्तरस्य निरीक्षणम्, संवेदनशीलस्थलानि, पूर्वचेतावनीव्यवस्था, सञ्चारव्यवस्था, त्वरितप्रतिक्रिया तथा स्थानीयसंसाधनानां समीक्षा कृता। जिलाधिकारिभ्यः स्वस्वजिलेषु सम्भावितजोखिमयुक्तानां क्षेत्राणां नियमितनिरीक्षणं कर्तुं तथा कस्यापि असामान्यगतिवधेः सूचना तत्क्षणं उच्चस्तरे दातुं निर्देशाः प्रदत्ताः।

सभायां विनयरुहेला अवदत् यत् उत्तराखण्डस्य नेपालस्य च पर्वतीयक्षेत्राणां भौगोलिकपरिस्थितयः बहुधा समानाः सन्ति। नेपालदेशस्य आपदायाः अनुभवात् शिक्षां गृहीत्वा उत्तराखण्डे सम्भावितजोखिमानां निवारणाय पूर्वमेव सज्जता आवश्यकाऽस्ति। सः संवेदनशीलस्थलानां निरन्तरं निरीक्षणं कर्तुं तथा बांध-बैराज-प्रबन्धकैः सह नियमितबैठकाः कर्तुं निर्देशान् दत्तवान्। सः अवदत् यत् बांधेभ्यः जलस्य विसर्जनस्य स्थितौ अधोभागेषु निवसन्तीं जनसंख्यां समये एव सावधानं कर्तव्यम्।

आपदाप्रबन्धन-पुनर्वास-सचिवः विनोदकुमारसुमनः अवदत् यत् उत्तराखण्डे त्रयोदश हिमनद-सरोवराणि संवेदनशीलश्रेण्यां चिह्नितानि सन्ति। एतेषु चतुर्णां सर्वेक्षणं पूर्णं जातम्। अवशिष्टानां सरोवराणां चरणबद्धरूपेण सर्वेक्षणं वैज्ञानिकाध्ययनं च कारयिष्यते। सः अवदत् यत् शीघ्रमेव चमोलीस्थितस्य सरस्वतीतालस्य उत्तरकाशीस्थितस्य केदारतालस्य च सर्वेक्षणाय विशेषज्ञदलः प्रेषयिष्यते। सः अवदत् यत् सर्वेक्षणे सरोवराणां वर्तमानस्थितेः, जलस्तरस्य, सम्भावितसंकटकारकाणां तथा अधःप्रवाहक्षेत्रेषु भवितुं शक्नुवतः सम्भावितप्रभावस्य च अध्ययनं भविष्यति।

सः अवदत् यत् हिमनद-सरोवराणां निरीक्षणेन सह एतादृशी व्यवस्था विकसितुं क्रियते, येन सम्भावितसंकटस्य स्थितौ चेतावनीतः आरभ्य राहत-उद्धारपर्यन्तं सम्पूर्णः क्रमः प्रभावीरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नुयात्। अस्य अन्तर्गतं वास्तविकसमयस्य दत्तांशं प्राप्तुं, अत्याधुनिकसंवेदकान् पूर्वचेतावनीयन्त्राणि च स्थापयितुं, आवश्यकतानुसारं यन्त्राणां संख्या वर्धयितुं तथा वैकल्पिकसञ्चारमाध्यमानि विकसितुं कार्यं भविष्यति। संवेदनशीलक्षेत्रेषु स्थानीयजनानाम् सम्भावितसंकटानां आपदाकाले च अनुसरणीयानां सुरक्षितप्रक्रियाणां विषये अपि जागरूकता जनयिष्यते।

लेफ्टिनेन्ट्-कर्नलः रघुवीरसिंहभण्डारी सेवानिवृत्तः अवदत् यत् प्रत्येकम् आपदाप्रकरणं महत्त्वपूर्णां शिक्षां ददाति। नेपालदेशस्य घटनायाः अनुभवात् शिक्षां गृहीत्वा उत्तराखण्डे आपदाप्रबन्धनस्य सज्जतां अधिकं प्रभावी कर्तव्यम्। सः ग्रामप्रधानैः स्थानीयप्रतिनिधिभिः सह सुदृढं त्वरितं च सञ्चारजालं स्थापयितुं बलं दत्तवान्, येन आपत्कालीनस्थितौ संचेतना आवश्यकसूचना च सर्वप्रथमं प्रभावितजनानां समीपं प्राप्नुयात्।---------------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani