उज्जैनम्, 31 अगस्तमासः (हि.स.)। मध्यप्रदेशस्य उज्जयिन्यां स्थितस्य विश्वप्रसिद्धस्य ज्योतिर्लिङ्गस्य भगवान् श्रीमहाकालेश्वरस्य मन्दिरस्य प्राङ्गणे निर्मितस्य श्रीमहाकालमहालयस्य भव्यतायां शीघ्रमेव एकः अन्यः आध्यात्मिकः अध्यायः संयोजितः भविष्यति। परिसरे पूर्वं स्थापितानां तन्तुमयप्रतिमानां स्थाने अधुना सुदृढाः दीर्घकालस्थायिन्यः पाषाणनिर्मिताः भव्याः कलाकृतयः स्थापयिष्यन्ते। ततः श्रीमहाकालमहालये ऋषिपरम्परायाः दर्शनं भविष्यति।

महाराजविक्रमादित्यशोधपीठस्य निदेशकः सञ्जीवकुमारमालवीयः सोमवासरे अवदत् यत् देशविदेशेभ्यः चयनिताः शिल्पकाराः कार्यशालायाः माध्यमेन अस्याः परियोजनायाः कार्ये संयोजिताः आसन्। अधिकांशप्रतिमानां निर्माणं पूर्णं जातम् अस्ति, अधुना पीठिकानिर्माणस्य परिष्कारस्य च कार्यं प्रचलति। तेन उक्तं यत् प्रायः षण्मासाभ्यन्तरे एताः प्रतिमाः महाकाललोकपरिसरे विधिवत् स्थापयिष्यन्ते।

तेन उक्तं यत् एताः मूर्तयः ओडिशाराज्यस्य कोणार्कतः आगतैः अनुभवीभिः शिल्पिभिः निर्मीयन्ते, येषां परिवाराः पीढीभ्यः पाषाणप्रतिमानिर्माणस्य कार्ये संलग्नाः सन्ति। एते शिल्पिनः कोणार्कसूर्यमन्दिरम् इत्यादिषु ऐतिहासिकमन्दिरेषु अपि कार्यं कृतवन्तः। एतासां मूर्तीनां प्रमुखः शिल्पी ईश्वरचन्द्रमहारणः अस्ति, येन राष्ट्रपतिपुरस्कारः अपि प्राप्तः अस्ति। तेन सह प्रायः त्रिंशत् शिल्पिनः कार्यं कुर्वन्ति। सर्वाः मूर्तयः राजस्थानस्य बंशीपहाडपुरस्य विशिष्टेन पाषाणेन निर्मीयन्ते, यः अत्यन्तं सुदृढः दीर्घस्थायी च मन्यते। विशेषता इयम् अपि अस्ति यत् अयोध्यायां निर्मितस्य भव्यस्य राममन्दिरस्य निर्माणेऽपि एतादृशस्य विशेषपाषाणस्य प्रयोगः कृतः अस्ति।

एताः कलाकृतयः हरिफाटकस्थिते हाटबाजारे आकारं प्राप्नुवन्ति। महाकाललोकपरिसराय सिद्ध्यन्तीनां प्रतिमानां मध्ये महर्षिः कश्यपः, अत्रिः, वसिष्ठः, विश्वामित्रः, गौतमः, जमदग्निः, भारद्वाजः च, भगवान् शिवः तथा देवगुरुः बृहस्पतिः च सम्मिलिताः सन्ति। सप्तर्षीणां प्रत्येकं प्रतिमा प्रायः पञ्चदशपादपरिमिता उन्नता अस्ति। एताभिः सह एका बृहत् शिवप्रतिमा अपि निर्मीयते। प्रायः सर्वाः प्रतिमाः सज्जीकृताः सन्ति, केवलं परिष्कारस्य कार्यं शेषम् अस्ति। मूर्तिकाराः एताः प्रतिमाः ध्यानस्य, आशीर्वादस्य, शान्तेः च मुद्रासु तराशयन्ति।

मन्यते यत् एतासां प्रतिमानां स्थापनानन्तरं श्रद्धालुभ्यः भारतीयऋषिपरम्परायाः, तपस्यायाः, ज्ञानस्य च समृद्धां विरासतं समीपतः द्रष्टुं अवसरः प्राप्स्यते। स्थायिभिः कलात्मकैः पाषाणप्रतिमाभिः स्थापिताभिः महाकाललोकस्य आध्यात्मिकभव्यता अधिका वर्धिष्यते इति अपेक्षा अस्ति। देशविदेशेभ्यः आगच्छन्तः श्रद्धालवः भगवान् महाकालस्य दर्शनैः सह प्राचीनभारतीयऋषिपरम्परायाः सनातनज्ञानपरम्परायाः च झलकम् अपि द्रष्टुं शक्नुवन्ति।

उल्लेखनीयम् अस्ति यत् श्रीमहाकालमहालये मईमासे द्विसहस्रत्रयोविंशतितमे वर्षे आगतेन तीव्रेण आन्धी-तूफानेन तन्तुना निर्मिताः सप्तर्षीणां प्रतिमाः भग्नाः अभवन्, येन शासनस्य बहुधा आलोचना अभवत्। तदनन्तरं निर्धारितं यत् अधुना तत्र सुदृढाः दीर्घस्थायिन्यः पाषाणनिर्मिताः प्रतिमाः एव स्थापयिष्यन्ते। नवीनयोजनायाः अन्तर्गतं सप्तर्षीणां, भगवान् शिवस्य, देवगुरोः बृहस्पतेः च प्रतिमाः राजस्थानस्य बंशीपहाडपुरस्य ऐतिहासिकेन रक्तवर्णीयेन बलुआपाषाणेन निर्मीयन्ते तथा एतासां पाषाणप्रतिमानां निर्माणकार्यं अन्तिमचरणं प्राप्तम् अस्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani