नव दिल्ली, 31 अगस्तमासः (हि.स.)।

मीर यार बलोचः बलोचिस्तानस्य सक्रियः स्वातन्त्र्यसमर्थकः, लेखकः, पत्रकारः, मानवाधिकारकार्यकर्ता तथा ‘आजाद बलोच आन्दोलनस्य’ प्रतिनिधिः अस्ति। सः दीर्घकालात् बलोचानां अधिकाराणां कृते विभिन्नेषु अन्ताराष्ट्रियमञ्चेषु स्वरं मुखरयति। सः मे २०२५ तमे वर्षे बलोचिस्तानं स्वतन्त्रराष्ट्रत्वेन घोषितवान्। प्रस्तुतमस्ति वरिष्ठसंवाददात्रा सौरव राय इत्यनेन सह तस्य वार्तालापस्य सम्पादिताः प्रमुखाः अंशाः...

प्रश्नः— बलोचसङ्गठनानां स्वतन्त्रबलोचिस्तानस्य आग्रहस्य वर्तमानः राजनैतिकः आधारः कः अस्ति? भवद्भ्यः जनसमर्थनं कियत् प्राप्तम् अस्ति?

उत्तरम्— बलोचिस्तानं पाकिस्तानात् सहस्रशः वर्षैः प्राचीनं राष्ट्रम् अस्ति। अस्य स्वकीया पृथक् परिचितिः, इतिहासः, भाषा, जीवनशैली, विधिव्यवस्था, भौगोलिकप्रदेशः तथा विश्वेन सह कूटनैतिकाः, राजनैतिकाः, आर्थिकाः च सम्बन्धाः आसन्। विश्वेन एषा वास्तविकता स्वीकर्तव्या। यदि कस्यचित् मतं भवति यत् बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यस्य मान्यतां प्रदानेन क्षेत्रे अस्थिरता, अराजकता अथवा आर्थिक-सुरक्षासम्बद्धाः संकटाः उत्पद्येरन्, तर्हि सः अस्माकं मूल्यानि, सहिष्णुताम्, शान्तिप्रियस्वभावं तथा भौगोलिकस्थितिं न अवगच्छति। अथवा सः पाकिस्तानस्य कूटनैतिकप्रचारैः दावैश्च प्रभावितः अस्ति।

बलोचाः तत्र विद्यमानां पाकिस्तानीसेनां पूर्णतया निरस्तवन्तः। सा अनेकक्षेत्रेषु सीमिताभवत्। वस्तुस्थितयः पाकिस्तानस्य नियन्त्रणात् बहिः गताः सन्ति। बलोचिस्ताने स्वातन्त्र्यसमर्थकाः सुरक्षाबलाः सक्रियाः सन्ति। ते प्रमुखेषु मार्गेषु क्षेत्रेषु च प्रभावं धारयन्ति। सामान्यजनाः तान् स्वस्य रक्षकान् मुक्तिदातारश्च मन्यन्ते। अपरतः पाकिस्तानीसेनां दृष्ट्वा जनाः स्वगृहाणां द्वाराणि पिधायन्ति। पाकिस्तानः पूर्वमेव युद्धं पराजितवान्। बलोचानां मध्ये एका ‘मौना क्रान्तिः’ वर्तते।

प्रश्नः— पाकिस्तानस्य कथनमस्ति यत् बलोचविच्छिन्नतावादीक्रियाकलापानां पृष्ठे विदेशशक्तीनां हस्तः अस्ति। विशेषतः भारतस्य उपरि आरोपाः क्रियन्ते। भवान् किं वदति?

उत्तरम्— सर्वप्रथमं बलोचान् विच्छिन्नतावादिनः इति कथनं अनुचितम्। तेषां स्वकीयं पृथक् राष्ट्रम् अस्ति, यत् क्षेत्रफलेन फ्रान्सदेशादपि बृहत्तरम् अस्ति। वयं पाकिस्तानस्य आधिपत्यस्य विरुद्धं अन्ताराष्ट्रियनियमानुसारं स्वाधिकारान् याचामहे। पाकिस्तानसर्वकारस्य सेनायाश्च वक्तव्येषु विश्वासः कालस्य अपव्ययः एव। तस्य इतिहासः असत्यैः, छलैः, तथ्यगोपनेन च परिपूर्णः अस्ति। तेन अमेरिकादेशात् पाश्चात्त्यदेशेभ्यश्च आर्थिकं सैन्यं च साहाय्यं गृहीतम्, ततः स्वहितानुसारं तस्य उपयोगः कृतः। पाकिस्तानस्य पूर्वैः आई.एस.आई.-प्रमुखैः रक्षामन्त्रिभिश्च सार्वजनिकरूपेण स्वीकृतं यत् तैः अमेरिकादेशात् साहाय्यं गृहीत्वा अफगानिस्ताने स्वहितानि साधितानि। अन्तर्राष्ट्रीयसमुदायेन एतेषाम् आरोपाणां गम्भीरतया विचारः करणीयः। भविष्ये अन्ताराष्ट्रियसमुदायः अथवा भारतः अस्मभ्यं साहाय्यं ददाति चेत्, स्वातन्त्र्यसमर्थकाः बलाः एकस्मिन् वर्षे पाकिस्तानीसेनां तत्रतः बहिः निष्कासयितुं शक्नुवन्ति।

प्रश्नः— किं भवान् इच्छति यत् भारतः औपचारिकरूपेण बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यस्य मान्यतां दद्यात्?

उत्तरम्— अस्माकं नेतृत्वकारीसंस्थाभिः स्वकीये नीतिवक्तव्येषु स्पष्टतया उक्तं यत् ते बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यआन्दोलनाय भारतात् कूटनैतिकं, राजनैतिकं, नैतिकं च समर्थनम् इच्छन्ति। बलोचिस्तानं पाकिस्तानस्य भागः न, अपि तु स्वतन्त्रं राष्ट्रम् अस्ति। वयं पाकिस्तानस्य सैन्याधिकारिभिः नेतृभिर्वा पृष्ट्वा स्वनीतीः निर्मातुं बाध्याः न स्मः। बलोचानां मतमस्ति यत् नवदिल्ल्याः अधुना सार्वजनिकरूपेण बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यस्य मान्यता दातव्या। उभयोः मध्ये दीर्घकालिके रक्षाक्षेत्रीय-आर्थिकसहयोगे च वार्ता भवितव्या।

भारतीयाः प्रौद्योगिकीसम्बद्धाः कम्पन्यः बृहत्-उद्योगैः सम्बद्धाश्च निवेशकाः बलोचिस्तानस्य सह रक्षाक्षेत्रीय-आर्थिकपरियोजनासु कार्यं प्रारभेरन्। अनेन भारतं उत्तरदायी विश्वसनीयश्च साझेदाररूपेण बलोचिस्तानस्य बन्दरगाहेषु राष्ट्रनिर्माणपरियोजनासु च सहयोगं कर्तुं शक्नोति। यदि पाकिस्तानः अन्तर्राष्ट्रीयसमुदायात् स्वहिताय साहाय्यं याचितुं शक्नोति, तर्हि बलोचिस्तानस्यापि विश्वात् भारतादिविशेषतः समीपस्थदेशात् स्वसंसाधनानां स्वातन्त्र्यस्य च विषये सम्पर्कं कर्तुं अधिकारः अस्ति। अस्माकं देशे तैलं, वायुः, सुवर्णं, रजतं तथा अन्ये बहवः महत्त्वपूर्णाः खनिजपदार्थाः उपलभ्यन्ते। वयं विश्वात् केवलं साहाय्यं न याचामहे, अपि तु साझेदारीव्यापारयोः कृते आमन्त्रणमपि दद्मः।

प्रश्नः— साम्प्रतं पाकिस्तानीसैन्याभियानानां समये बहवः सामान्यनागरिकाः हताः। भवान् अन्ताराष्ट्रियसमुदायस्य पुरतः कानि प्रमाणानि स्थापयति?

उत्तरम्— बलोचानां विरुद्धं पाकिस्तानीक्रियायाः केवलम् आरोपः इति वक्तुं न शक्यते। अस्माकं समीपे तस्य प्रमाणानि सन्ति। साम्प्रतं बोलानक्षेत्रात् त्रयः युवा बलोचाः पाकिस्तानीसुरक्षाबलैः निगृहीताः, तेषां शवाश्च निर्जनप्रदेशेषु प्राप्तानि। १९४८ तमवर्षात् अद्यावधि प्रायः द्विलक्षं बलोचाः मृताः। प्रायः पञ्चाशत्सहस्रं बलोचान् बलात् गृहीत्वा लापताः कृताः।

क्वेटानगरस्य वेस्टर्नबाइपास्-स्थित-किली सरदार कारेज्-निवासी २३ वर्षीयः नसीबुल्लाह बलोचः, अली मुरादस्य पुत्रः, २८ जुलैमासस्य प्रातः प्रायः चतुर्वादने स्वगृहात् निगृहीतः। अद्यावधि तस्य विषये कापि सूचना नास्ति। केच्-मण्डलस्य पेदराक्-निवासी जाहिर बलोचः २४ अगस्त्-दिने तुर्बत्-नगरं गच्छन् निगृहीतः, अद्यापि तस्य किमपि ज्ञातं नास्ति।

पाकिस्तानीसैन्यस्य जनसम्पर्कविभागेन उक्तं यत् जनवरीतः दिसम्बर २०२५ पर्यन्तं बलोचिस्ताने प्रायः ९०,००० सैन्याभियानानि सञ्चालितानि। अर्थात् प्रतिदिनं सरासरीतः प्रायः २०० अभियानानि। गतदिवसेष्वपि पाकिस्तानीसेनया उक्तं यत् जनवरीतः जुलाई २०२६ पर्यन्तं ३१,०८० अभियानानि सञ्चालितानि।

आसिम् मुनीरः अन्ताराष्ट्रियमाध्यमानां समक्षं वदति यत् बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यार्थं केवलं १,५०० जनाः सशस्त्रसंघर्षं कुर्वन्ति। तर्हि एतावन्तः सहस्रशः सैन्याभियानाः किमर्थं कृताः? एतादृशानां विशालसङ्ख्याकानां सैन्याभियानानां तथ्यं दर्शयति यत् बलोचिस्तानस्य संघर्षः अत्यन्तं व्यापकः अस्ति। सैन्यक्रियायाः पश्चादपि बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यआन्दोलनं समाप्तं कर्तुं न शक्यते।

प्रश्नः— भवतः संघर्षस्य अथवा कथितस्य स्वातन्त्र्यआन्दोलनस्य हिंसाचक्रात् बहिः निर्गमनस्य मार्गः कः?

उत्तरम्— बलोचिस्ताने विद्यमाना पाकिस्तानीसेना बाह्या तथा अवैधरूपेण नियोजिता शक्तिः अस्ति। सा बलोचजनतायाः सम्मत्या तत्र न विद्यते। बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यस्य समर्थनं कुर्वत्यः शक्तयः बलोचानां जीवनस्य, सम्पत्तेः, संसाधनानां, परिचितेः च रक्षणं कुर्वन्ति। अतः ताः एव बलोचिस्तानस्य वास्तविकाः सुरक्षाशक्तयः इति द्रष्टव्याः। वयं इच्छामः यत् विश्वं बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्यआन्दोलनस्य समर्थनं करोतु तथा अस्मिन् विषये अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे श्रवणं भवेत्। अस्माकं लक्ष्यं यत् बलोचाः स्वस्य भविष्यस्य क्षेत्रस्य च राजनैतिकविषयाणां निर्णयं स्वेच्छया कर्तुं शक्नुयुः।

प्रश्नः— किं बलोचिस्तानस्य सर्वे राष्ट्रवादी तथा स्वातन्त्र्यसमर्थकसङ्गठनाः एकस्मिन् साझा-राजनैतिकनेतृत्वे समानमार्गचित्रे च सहमताः सन्ति, अथवा अद्यापि मतभेदाः सन्ति?

उत्तरम्— राजनैतिकेषु प्रतिरोधसम्बद्धेषु च सङ्गठनेषु स्वतन्त्रबलोचिस्तानस्य आग्रहं प्रति व्यापकः consensus अस्ति। यदि कस्यचित् सङ्गठनस्य प्रशासनिकविषयेषु अन्येषु वा विषयेषु पृथक् मतं भवति, तर्हि तस्य सम्मानः करणीयः, यावत् तत् स्वतन्त्रस्य एकीकृतस्य च बलोचिस्तानस्य लक्ष्ये बाधां न जनयति। यदि कश्चित् सङ्गठनम् अस्याः नीत्याः सह सम्झौतं करोति, तर्हि सः बलोचजनतायां स्वस्य विश्वासं समर्थनं च नष्टं कर्तुं शक्नोति।

आन्दोलने एकं सहस्वीकृतं च नेतृत्वम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। बलोचस्वातन्त्र्यआन्दोलने हिरबयार् मर्री व्यापकतया स्वीकृतः नेता अस्ति। सः स्वजीवनं बलोचिस्तानस्य स्वातन्त्र्याय बलोचआन्दोलनस्य च अन्ताराष्ट्रियस्तरे प्रस्तुतीकरणाय समर्पितवान्। अस्माकं विश्वासः अस्ति यत् बलोचआन्दोलनाय अन्तर्राष्ट्रीयसमर्थनं प्राप्तुं मर्री अन्यैः नेतृभिः सह मिलित्वा सङ्गठनानाम् एकीकरणे सफलः भविष्यति।

प्रश्नः— यदि भविष्ये स्वतन्त्रं बलोचिस्तानं निर्मीयते, तर्हि तस्य राजनैतिकप्रतिरूपं कीदृशं भविष्यति?

उत्तरम्— बलोचआन्दोलनसम्बद्धानां विभिन्नविचारधाराणां नेतॄन् एकस्मिन् मञ्चे आनेतुं व्यापकाः प्रयासाः क्रियन्ते। फ्री बलोचिस्तान मूवमेण्ट्-सङ्घटनस्य अध्यक्षः हिरबयार् मर्री कियत्कालपूर्वं बलोचिस्तान लिबरेशन चार्टर इति घोषणापत्रं प्रस्तुतवान्। तस्मिन् स्वतन्त्रस्य एकीकृतस्य च बलोचिस्तानस्य मार्गचित्रम् अस्ति। अस्य घोषणापत्रस्य बलोची, आङ्ग्ल, हिन्दी, मराठी, पञ्जाबी, गुजराती, फारसी, पश्तो, अरबी इत्यादिषु एकादशभाषासु अनुवादः कृतः अस्ति।

तस्मिन् बलोचिस्तानीसमाजस्य विभिन्नवर्गाणां यथा पत्रकाराणां, प्राध्यापकानां, इतिहासकाराणां, चिकित्सकानां, सामाजिक-राजनैतिकनेतॄणां, छात्रनेतॄणां, कृषकाणां, व्यापारिणां, सामान्यबलोचानां च विचाराः समाविष्टाः सन्ति।

चार्टरानुसारं बलोचिस्तानं लोकतान्त्रिकं राष्ट्रं भविष्यति, यत्र महिलाभ्यः पुरुषैः समाः अधिकाराः प्राप्स्यन्ति। हिन्दु, सिख, जैन, ईसाई, यहूदी तथा अन्येषां अल्पसंख्यकसमुदायानां अधिकाराणां रक्षणं राज्यस्य दायित्वं भविष्यति। धर्मः राजनीतितः पृथक् स्थापितः भविष्यति। सर्वेषां खनिजानां प्राकृतिकसंसाधनानां च नियन्त्रणं बलोचिस्तानगणराज्यस्य अधीनं भविष्यति, तेषां उपयोगश्च बलोचानां कल्याणाय समृद्धये च भविष्यति। अयं दस्तावेजः बलोचिस्तानस्य जनैः व्यापकतया प्रशंसितः स्वीकृतश्च अस्ति।

प्रश्नः— बलोचिस्तानं चीन-पाकिस्तान-आर्थिकगलियारा (सीपेक्) तथा ग्वादर् इत्यादिभिः रणनीतिकपरियोजनाभिः कारणैः अन्तर्राष्ट्रीयस्तरे महत्त्वपूर्णम् अस्ति। भवान् एतासां परियोजनानां चीनदेशेन सह सम्बन्धानां च विषये कथं पश्यति?

उत्तरम्— चीनदेशाय बलोचपक्षस्य सन्देशः स्पष्टः अस्ति यत् सः बलोचिस्तानसम्बद्धान् तान् सर्वान् व्यापारिकसम्झौतान् तत्क्षणं समाप्तं करोतु, ये पाकिस्तानस्य सह अप्रत्यक्षरूपेण कृताः सन्ति। बलोचिस्तानस्य षट्कोटिजनैः सीपेक् परियोजना निरस्ता अस्ति। प्रत्येकः बलोचः विकासम् इच्छति। अस्य विरोधः अस्मात् कारणात् भवति यत् चीनदेशेन पाकिस्तानस्य माध्यमेन अस्य परियोजनायाः आधारः स्थापितः। यतः बलोचिस्तानं पृथक् राष्ट्रम् अस्ति, अतः चीनदेशेन तस्य स्वतन्त्रस्थितिः, प्रादेशिक-अखण्डता, इतिहासश्च दृष्टौ निधाय कार्यं करणीयम्।

चीनदेशेन एषा परियोजना पूर्णतया स्थगयितव्या। अथवा बलोचिस्तानगणराज्यस्य मान्यतां दत्त्वा तेन सह द्वयोः स्वतन्त्रराष्ट्रयोः इव पुनः नूतनाः सम्झौताः करणीयाः। पाकिस्तानाय बलोचिस्तानस्य कृते परियोजनानां निर्धारणस्य अधिकारः न दातव्यः।

बलोचिस्तानं शीघ्रमेव ‘बलोचिस्तान वर्ल्ड इकोनॉमिक कॉरिडोर’ इति नाम्ना बृहत्यः परियोजनाः प्रारब्धुं योजनां करोति। तस्याः लागत् प्रायः ५०० अरब-अमेरिकीय-डॉलर् भविष्यति। ग्वादरस्य अतिरिक्तं बलोचतटे दश अन्यान् विश्वस्तरीयसमुद्रबन्दरगाहान् निर्मातुं योजनासु चर्चा प्रचलति। प्रत्येकस्य परियोजनायाः अनुमानितव्ययः प्रायः १५ अरब-अमेरिकीय-डॉलर् इति कथ्यते। सम्पूर्णं बलोचिस्तानं रेलमार्गेण सड़कमर्गेण च संयोजयितुं योजना अस्ति।

प्रश्नः— यदि अन्तर्राष्ट्रीयसमुदायात् शीघ्रं मान्यता न प्राप्यते, तर्हि भवतः राजनैतिकं कूटनैतिकं च मार्गचित्रं किम् भविष्यति?

उत्तरम्— अनेकदशकानां कूटनैतिकप्रयासानाम् अनन्तरं बलोचिस्तानः अधुना विश्वं बोधयितुं शक्नोति यत् विकासाय व्यापाराय च सर्वप्रथमं शान्तिपूर्णं वातावरणम् आवश्यकम् अस्ति। निवेशकानां धनस्य सुरक्षा तथा शान्तिपूर्णवातावरणस्य उपलब्धता बलोचिस्तानगणराज्यस्य दायित्वं भविष्यति। पाकिस्तानीसेना तत्र स्वयमेव सुरक्षिताः न सन्ति, तर्हि सा चीनम्, अमेरिकाम्, बैरिक् गोल्ड् अथवा अन्यान् वैश्विकव्यापारिणः निवेशकांश्च कथं सुरक्षितं वातावरणं दातुं शक्नोति?

विश्वं अधुना तीव्रतया स्वतन्त्रबलोचिस्तानस्य मान्यतां दातुं दिशि अग्रे गच्छति। ते पाकिस्तानं बलोचिस्तानस्य उपरि आधिपत्यं कुर्वन्तं बाह्यराष्ट्रम् इति वदन्ति। अन्तर्राष्ट्रीयसमुदायेनापि बलोचिस्तानसम्बद्धाः सम्झौताः पाकिस्तानस्य स्थाने बलोचिस्तानस्य सह करणीयाः।

वयं विश्वं स्पष्टतया वक्तुम् इच्छामः यत् बलोचिस्तानम् अधुना स्वतन्त्रं राष्ट्रम् अस्ति। तत् स्वस्य भूमौ, वायुमण्डले तथा समुद्रीयसीमासु पाकिस्तानीहस्तक्षेपं स्वीकर्तुं सिद्धं नास्ति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani