प्रहलाद सबनानी

भारतं सम्प्रति विश्वस्य सर्वेषु युवदेशेषु स्वकीयं विशिष्टं स्थानं निर्मितवान् अस्ति। विश्वस्य अनेकेषु विकसितदेशेषु जन्मदरः निरन्तरं न्यूनतां गच्छति, औसतायुः वर्धते, कार्यशीलजनसंख्यायाः अनुपातश्च न्यूनो भवति। अस्मिन् समये भारतस्य समीपे विशालशक्तिरूपा युवाशक्तिः विद्यते। एषैव युवाशक्तिः आगामिषु दशकेषु भारतस्य अर्थव्यवस्थायाः, प्रौद्योगिक्याः, उद्योगस्य, विज्ञानस्य, वैश्विकप्रभावस्य च दिशां निर्धारयिष्यति।

भारतस्य प्रायः अष्टषष्टिः प्रतिशतं जनसंख्यायाः पञ्चदशतः चतुःषष्टिवर्षपर्यन्ते आयुवर्गे अस्ति। षड्विंशतिः प्रतिशतं जनसंख्या दशतः चतुर्विंशतिवर्षपर्यन्तम् आयुवर्गे अस्ति। पञ्चाशत्प्रतिशताधिकानां भारतीयानां वयः पञ्चविंशतेः वर्षेभ्यः न्यूनम् अस्ति, यदा तु पञ्चषष्टिप्रतिशताधिकानां जनसंख्यायाः वयः पञ्चत्रिंशद्वर्षेभ्यः न्यूनम् अस्ति। भारतीयनागरिकाणाम् औसतायुः प्रायः अष्टाविंशतिः दशांशचतुष्टयं वर्षाणि अस्ति। एषा स्थितिः भारताय महतो जनसांख्यिकीयलाभांशस्य अवसरं प्रददाति।

संयुक्तराष्ट्रजनसंख्याकोषस्य अनुसारं जनसांख्यिकीयलाभांशः सा आर्थिकक्षमता कथ्यते या जनसंख्यायाः आयुसंरचनायां परिवर्तनात् उत्पद्यते। यदा कार्यशीलायुवर्गस्य जनसंख्या अकार्यशीलायुवर्गस्य जनसंख्यायाः अपेक्षया अधिका भवति, तदा देशस्य पुरतः आर्थिकप्रगतेः महान् अवसरः उत्पद्यते। भारतम् अस्य अवसरस्य कालखण्डे प्रविष्टम् अस्ति तथा च आगामिषु दशकेषु तस्य लाभं प्राप्तुं शक्नोति।

दुनियायाः आवश्यकता

अनुमीयते यत् द्विसहस्रत्रिंशत्तमे वर्षे भारतस्य कार्यशीलायुवर्गस्य नागरिकाणां संख्या एकशतचतुरधिकं कोटिं यावत् प्राप्स्यति। तस्मिन्नेव काले भारतस्य आश्रितानुपातः स्वस्य इतिहासस्य न्यूनतमस्तरे अर्थात् एकत्रिंशत् दशांशद्वयं प्रतिशतं यावत् प्राप्स्यतीति अनुमानम् अस्ति। आगामिनि दशके वैश्विककार्यबलस्य वृद्धौ भारतस्य भूमिका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा भविष्यति। यूरोपः, जापानः, अमेरिका, आॅस्ट्रेलिया तथा च अन्ये अनेके विकसितदेशाः वृद्धमानजनसंख्यायाः कुशलकार्यकर्तॄणां च न्यूनतायाः महतीं समस्यां सम्मुखीकुर्वन्ति। स्वास्थ्यसेवा, अभियान्त्रिकी, विज्ञानम्, अनुसन्धानम्, प्रौद्योगिकी, निर्माणम्, प्रशासनम् इत्यादिषु क्षेत्रेषु भारतीयप्रतिभानां मागः शीघ्रं वर्धमानः अस्ति।

भारतीयमूलस्य प्रायः चत्वारिंशत् कोटयः जनाः अद्य विश्वस्य विभिन्नेषु देशेषु निवसन्ति। ते स्वस्व कर्मभूमिदेशेषु योगदानं ददति, भारतस्य संस्कृतेः, कार्यशीलतायाः, उद्यमशीलतायाश्च परिचयं अपि प्रददति। अमेरिकादेशे भारतीयमूलनागरिकाणाम् औसतवार्षिकी आयः स्थानीयस्य औसतायाः तुलनया पर्याप्ततया अधिका इति कथ्यते। सिलिकॉन-उपत्यकातः आरभ्य यूरोपीयदेशेषु पर्यन्तं भारतीयप्रतिभायाः उपस्थितिः अद्य स्पष्टतया दृश्यते। प्रवासीभारतीयैः भारतं प्रति प्रेष्यमाणा धनराशिरपि देशस्य अर्थव्यवस्थायै महत्त्वपूर्णा अस्ति। गतवर्षे भारतीयमूलनागरिकैः प्रायः चतुर्दशसहस्रं कोटि अमेरिकी-डॉलर-परिमिता धनराशिः भारतं प्रति प्रेषिता। एषा राशिः विश्वे कस्मिंश्चिद् देशेन प्राप्तासु सर्वासु रेमिटेन्स्-राशिषु सर्वाधिकत्वेन दृश्यते।

कौशलं भविष्यति वैश्विकरोजगारस्य प्रवेशपत्रम्

देशात् प्रतिवर्षं लक्षशः जनाः रोजगारस्य व्यवसायस्य च अवसरानां अन्वेषणार्थं विदेशान् प्रति गच्छन्ति। जापानः, इजरायलः, वियतनामः, ब्रिटेनः, आॅस्ट्रेलिया, अमेरिका, कनाडा, फ्रान्सदेशः, जर्मनीदेशश्च इत्येतेषु देशेषु भारतीयकुशलकार्यकर्तॄणां मागः वर्धमानः अस्ति। अनुमान्यते यत् द्विसहस्रत्रिंशत्तमं वर्षं यावत् एतेषु देशेषु कोटिशः कुशलकार्यकर्तॄणां न्यूनता उत्पद्येत।

भारतसर्वकारेण अस्य वैश्विकावसरस्य दृष्ट्या युवानां कौशलविकासाय प्रधानमन्त्रिकौशलविकासयोजना, उडानम्, संकल्पः, प्रशिक्षु-अधिनियमस्य अन्तर्गतं प्रशिक्षणम्, महिलानां व्यावसायिकप्रशिक्षणकार्यक्रमाः, प्रधानमन्त्रिकौशलकेन्द्राणि, कौशलऋणयोजना, भारतीयकौशलसंस्थानम् इत्यादयः अनेके उपक्रमाः प्रारब्धाः सन्ति।

भारतं प्रतिवर्षं पञ्चविंशतिलक्षाधिकान् कुशलकार्यकर्तॄन् निर्माति। तथापि महती संख्या युवानां विद्याभ्यासेन, प्रशिक्षणेन वा रोजगारकार्येण सह सम्बद्धा नास्ति। एकस्य नवीनस्य प्रतिवेदनस्य अनुसारं प्रायः अष्टकोटियुवानः अद्य अध्ययनस्य, कौशलविकासस्य, रोजगारस्य च मुख्यधारातः बहिः सन्ति। एषा स्थितिः भारतस्य पुरतः विद्यमानम् अवसरं महतीं चुनौतीं परिवर्तयितुं शक्नोति। युवाशक्तेः संख्या स्वयमेव आर्थिकशक्तौ परिवर्तिता न भवति। तदर्थं गुणवत्तापूर्णशिक्षा, व्यावसायिकप्रशिक्षणम्, अङ्कीयदक्षता, स्वास्थ्यं, अनुशासनम्, उद्यमशीलता, रोजगारावसरानां सुदृढं तन्त्रं च आवश्यकम् अस्ति।

विदेशैः सह सन्धयः नूतनाः मार्गाश्च

भारतं विभिन्नैः देशैः सह प्रवासन-गतिशीलतासहमतिसहमतीनां माध्यमेन युवानां कृते अन्ताराष्ट्रिय-रोजगारस्य मार्गान् सुगमान् करोति। जर्मनीदेशेन, फ्रान्सदेशेन, ब्रिटेनदेशेन, आॅस्ट्रेलियादेशेन, जापानदेशेन च सह कृतानां सम्झौतानाम् उद्देश्यं भारतीयकार्यकर्तॄणां व्यावसायिकानां च आवागमनं अधिकं व्यवस्थितं कर्तुम् अस्ति।

भारतं विभिन्नैः देशैः सह पारस्परिकमान्यतासम्झौतानाम् अपि कार्यं करोति। अनेन भारतीययुवानां शिक्षा-कौशलयोः विदेशीयसंस्थासु मान्यता प्राप्तुं मार्गः सुगमः भविष्यति। विदेशं गत्वा कार्यं कुर्वतां भारतीयानां सामाजिकसुरक्षासम्बद्धेषु विषयेष्वपि सम्झौताः महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वोढुं शक्नुवन्ति। अस्याः सम्पूर्णस्य प्रक्रियायाः व्यापकः उद्देश्यः एष एव अस्ति यत् भारतीययुवाः वैश्विकश्रमबाजारे सम्मानजनकान् अवसरान् प्राप्नुयुः तथा भारतं स्वस्य विशालां मानवसंसाधनशक्तिम् आर्थिकसामर्थ्ये परिवर्तयेत्।

विदेशं गच्छन्तु, शिक्षन्तु, भारतं प्रत्यागत्य रोजगारान् सृजन्तु

भारतस्य युवाशक्तेः महत्त्वं विदेशेषु रोजगारप्राप्तिपर्यन्तं सीमितं न भवेत्। विदेशेषु कार्यं कुर्वन्तः भारतीयाः नूतनां प्रौद्योगिकीम्, प्रबन्धनपद्धतिम्, उत्पादनप्रविधिम्, वैश्विकबाजारस्य अवबोधनं च अधिगन्तुं भारतं प्रत्यागन्तुं शक्नुवन्ति। ते स्वानुभवस्य पूञ्ज्याश्च आधारेण देशे नूतनव्यवसायान् स्थापयितुं शक्नुवन्ति। एषा प्रक्रिया भारतदेशे रोजगारस्य नूतनान् अवसरान् सृजितुं शक्नोति। अनेन उत्पादनं वर्धिष्यते, निर्याताय गतिः प्राप्स्यते तथा भारतीयोद्योगाः वैश्विकमूल्यशृङ्खलासु स्वकीयां भागीदारीं वर्धयितुं शक्नुवन्ति।

भारताय अद्य युवावर्गः अमूल्या राष्ट्रियसम्पत्तिः अस्ति। अस्य शक्तेः सम्यक् दिशानिर्देशनम् आगामिषु वर्षेषु सर्वाधिकप्राथमिकतासु अन्तर्भवेत्।

युवशक्तये अराजकता न, राष्ट्रनिर्माणम् आवश्यकम्

अधुना दिल्लीस्थिते जन्तर-मन्तरे जनरेशन-जी युवानां सम्बन्धितेन आन्दोलनेन युवाशक्तेः दिशां प्रति अपि चर्चायाः अवसरः जातः। कस्मिन्नपि लोकतान्त्रिकसमाजे युवानां स्वमतं प्रकाशयितुं मतभेदं व्यक्तुं च अधिकारः अस्ति। तथैव सार्वजनिकविमर्शस्य भाषा, सामाजिकमर्यादा, भारतीयसांस्कृतिकसंस्काराश्च अपि ध्यातव्याः।भारतं यस्मिन् समये वैश्विकनेतृत्वस्य दिशि अग्रे गच्छति, तस्मिन् समये युवशक्तेः रचनात्मकदिशायां नियोजनम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। असन्तोषं ज्ञानस्य, संवादस्य, नवाचारस्य, उद्यमस्य, सामाजिकपरिवर्तनस्य च शक्तौ परिवर्तयितव्यम्। देशस्य युवानां पुरतः अद्य रोजगारस्य अन्वेषणेन सह राष्ट्रनिर्माणस्य अपि महदवसरः अस्ति।

विश्वगुरुभारतस्य मार्गः युवशक्तिम् आश्रित्य भविष्यति

भारतवर्षेण दीर्घस्य ऐतिहासिकसंघर्षस्य अनन्तरं आर्थिक-सामाजिकपुनर्निर्माणस्य यात्रा कृता अस्ति। कदाचित् भारतं विश्वव्यापारे महत्त्वपूर्णं स्थानम् अधारयत्। वस्त्राणां, मसालानां, इस्पातस्य, विविधोत्पादानां च कारणेन भारतं समृद्धदेशत्वेन दृश्यते स्म। औपनिवेशिककाले भारतस्य आर्थिकशक्तेः महती क्षतिः अभवत्। स्वतन्त्रतायाः अनन्तरमपि दीर्घकालं यावत् आर्थिकविकासस्य गतिः तुलनया मन्दः आसीत्।

एकोनविंशतिशततमस्य एकनवतितमे वर्षे कृतैः आर्थिकसुधारैः ततः परं विभिन्नेषु चरणेषु सम्पन्नैः आर्थिकपरिवर्तनैश्च भारतीयार्थव्यवस्थायै नूतना गतिः प्राप्ता। द्विसहस्रचतुर्दशवर्षात् परं आर्थिकसुधाराणाम्, आधारभूतसंरचनायाः विस्तारस्य, अङ्कीयार्थव्यवस्थायाः, विनिर्माणस्य, उद्यमितायाश्च विषये वर्धितेन बलेन भारतस्य विकासाय नूतना दिशा प्राप्ता अस्ति। अद्य भारतं वैश्विकार्थव्यवस्थायां स्वकीयां भागीदारीं शीघ्रं वर्धयति। अस्य यात्रायाः स्थायित्वं व्यापकत्वं च सुनिश्चितुं युवाशक्तिः निर्णायकां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोति।

भारतस्य अग्रिमा महती उड्डयनयात्रा जनसंख्यायाः संख्यया न, अपि तु तस्याः जनसंख्यायाः क्षमतया निर्धारिताभविष्यति। यदि युवानः शिक्षायाः सह सम्बद्धाः भवन्ति, कौशलं प्राप्नुवन्ति, प्रौद्योगिकीम् अङ्गीकुर्वन्ति, उद्यमशीलतां वर्धयन्ति, भारतीयसंस्कृतेः मूल्यानि च धारयन्ति तथा वैश्विकावसरान् राष्ट्रहिताय उपयुञ्जते, तर्हि भारतस्य युवाशक्तिः विश्वस्य बृहत्तमासु आर्थिक-सामाजिकशक्तिषु परिवर्तयितुं शक्यते।

भारतस्य यूनां पुरतः इतिहासः स्वयमेव पुनरावृत्तेः अवसरं नीत्वा स्थितः अस्ति। एषा पीढी निर्धारयितुं शक्नोति यत् भारतं विश्वस्य अर्थव्यवस्थायां महत्त्वपूर्णः भागितापरकः भविष्यति अथवा वैश्विकनेतृत्वस्य भूमिकामपि निर्वक्ष्यति। विश्वगुरुभारतस्य कल्पनां साकारयितुं शक्तिः अद्य देशस्य युवानां हस्तेषु एव वर्तते।(लेखकः, स्वतंत्रटिप्पणीकारः।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani