हरिद्वारम्, 08 अगस्तमासः (हि.स.)।

श्रावणमासस्य कांवडयात्रायाः मेला चरमसीमायां वर्तते। धर्मनगरी हरिद्वारे श्रद्धायाः जनसमुदायः उमड़ितः अस्ति। सम्पूर्णदेशात् लक्षशः शिवभक्ताः गङ्गाजलं ग्रहीतुं अत्र आगच्छन्ति। पन्तदीपः तथा चमगादड़टापूद्वीपस्य वाहनस्थलानि जनैः वाहनैश्च पूर्णानि सन्ति। मार्गेभ्यः आरभ्य घाटपर्यन्तं ‘हर हर महादेव’ इति घोषः सर्वत्र श्रूयते।

वाहनस्थले पादस्थापनस्यापि स्थानं नास्ति

पन्तदीपस्य चमगादड़टापूद्वीपस्य च वाहनस्थलेषु दूरदूरप्रदेशेभ्यः आगतानां कांवड़यात्रिकाणां वाहनानि निरन्तरम् आगच्छन्ति। वाहनस्थलानि पूर्णानि सन्ति तथापि नूतनानि वाहनानि आगच्छन्ति। पुलिसप्रशासनयोः दलानि व्यवस्थां नियन्त्रयितुं कार्ये संलग्नानि सन्ति। वाहनस्थलात् कांवडमार्गपर्यन्तं अवरोधकपट्टिकाः स्थापिताः सन्ति। पुलिसकर्मचारिणः ध्वनिविस्तारकयन्त्रेण कांवड़यात्रिकान् निर्धारितमार्गेण गन्तुं प्रार्थयन्ति। जनसमुदायस्य नियन्त्रणाय अतिरिक्तबलस्य नियुक्तिः कृता अस्ति।

घाटेषु श्रद्धालूनां पवित्रस्नानम्

हरकी पैड़ी, विष्णुघाटः इत्यादिषु सर्वेषु प्रमुखघट्टेषु प्रातःकालादेव श्रद्धालूनां महती भीड़ अस्ति। गङ्गायां पवित्रस्नानं कृत्वा भक्ताः पवित्रं जलं कांवडे पूरयित्वा स्वस्वराज्येषु प्रति प्रस्थानं कुर्वन्ति। कश्चित् पद्भ्यां गच्छति, अपरः तु वाहनेन गच्छति। मार्गेषु स्थाने स्थाने अन्नवितरणकेन्द्राणि सेवाशिबिराणि च स्थापितानि सन्ति। ‘बम बम भोले’, ‘बोल बम’ इत्यादीनां घोषाणां कारणेन सम्पूर्णं वातावरणं भक्तिमयं जातम् अस्ति।

नियन्त्रणकक्षात् प्रतिक्षणं निरीक्षणम्

जनसमुदायं दृष्ट्वा हरिद्वारपुलिसः उच्चसतर्कतायां वर्तते। हरिद्वारस्य वरिष्ठपुलिसाधीक्षकः स्वयमेव नियन्त्रणकक्षात् सम्पूर्णव्यवस्थायाः निरीक्षणं कुर्वन् अस्ति। द्विशताधिकैः सीसीटीवी-कैमरेभ्यः तथा विमानचालितकैमरेभ्यः मेलाक्षेत्रे, वाहनस्थलेषु प्रमुखमार्गेषु च दृष्टिः स्थापिता अस्ति। कुत्रापि जनसमुदायस्य वृद्धेः यातायात्-अवरोधस्य वा सूचना प्राप्ते सति तत्कालं दलं प्रेष्यते। यातायातं परिवर्तयितुं वैकल्पिकमार्गाः अपि सज्जीकृताः सन्ति।

जनसमुदायस्य प्रबन्धनं सर्वप्रमुखा चुनौती

प्रतिदिनं लक्षशः नूतनानां कांवड़यात्रिकाणाम् आगमनेन जनसमुदायस्य प्रबन्धनं सर्वप्रमुखा चुनौती अभवत्। प्रमुखचतुष्पथेषु, घाटेषु वाहनस्थलानां समीपे च अतिरिक्तपुलिसबलं नियुक्तम् अस्ति। महिलापुलिसबलं, प्रादेशिकसशस्त्रबलं तथा अर्धसैनिकबलं च कार्ये नियुक्तम् अस्ति। अधिकारिभ्यः निरन्तरं क्षेत्रे भ्रमणं कर्तुं निर्देशाः प्रदत्ताः सन्ति। केनापि प्रकारेण श्रद्धालूनां आवागमनं न अवरुध्येत इत्यस्य विशेषं ध्यानं दीयते।

सुरक्षा सर्वोच्चप्राथमिकता

पुलिसस्य कथनम् अस्ति यत् प्रत्येकस्य कांवड़यात्रिकस्य सुरक्षा तस्याः प्रथमप्राथमिकता अस्ति। पुलिसकर्मचारिणः अहोरात्रं कर्तव्यं निर्वहन्ति। लुप्तान् जनान् तेषां परिवारैः सह मेलयितुं, रोगपीडितान् चिकित्सालयं नेतुं तथा वृद्धानां साहाय्यं कर्तुं पुलिसकर्मचारिणः निरन्तरं कार्यं कुर्वन्ति। पुलिसेन श्रद्धालुभ्यः आह्वानं कृतम् अस्ति यत् ते अफवाः न विश्वसन्तु, निर्धारितमार्गस्य प्रयोगं कुर्वन्तु तथा कस्यापि समस्यायां सति तत्कालं पुलिसेन सम्पर्कं कुर्वन्तु।

श्रद्धा व्यवस्था च सममेव

एकस्मिन् पार्श्वे घाटेषु श्रद्धायाः जनसागरः दृश्यते, अपरस्मिन् पार्श्वे पुलिसस्य सतर्कतया व्यवस्थाऽपि सुव्यवस्थिता वर्तते। पन्तदीपस्य चमगादड़टापूद्वीपस्य च पूर्णानि वाहनस्थानानि सूचयन्ति यत् अस्मिन् वर्षे कांवडयात्रायां अभूतपूर्वः जनसमुदायः समागतः अस्ति। प्रशासनस्य प्रयासः अस्ति यत् श्रद्धालुभ्यः कापि असुविधा न भवेत्। सर्वत्र गुञ्जमानः ‘हर हर महादेव’ इति घोषः हरिद्वारनगरं पूर्णतया शिवमयं करोति।

---

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani