– प्रागैतिहासिकशैलचित्राणां प्राकृतिक-सांस्कृतिक-धरोहरस्य च समीपतः अनुभवः प्राप्तः

भोपालम्, ०९ अगस्तमासः (हि.स.)। ब्रिक्स-संस्कृतिककार्यसमूहस्य मन्त्री-समूहस्य च प्रतिनिधिभिः रविवासरे मध्यप्रदेशस्य रायसेनजनपदे स्थितस्य यूनेस्को-विश्वधरोहरस्थलस्य भीमबेटका-शैलाश्रयाणां भ्रमणं कृतम्। दक्षिणाफ्रिका, इण्डोनेशिया, रूसदेशः चीनदेशश्च इत्यादिभ्यः ब्रिक्स-देशेभ्यः आगतैः पञ्च-दशाधिकैः प्रतिनिधिभिः सहस्रशः वर्षप्राचीनां मानवसभ्यतां, प्रागैतिहासिक-शैलचित्राणि तथा प्राकृतिक-सांस्कृतिक-धरोहरं च समीपतः अनुभूतानि। मध्य-प्रदेशस्य प्रागैतिहासिक-सांस्कृतिक-धरोहरेण पुनरेकवारं वैश्विकमञ्चे स्वस्य विशिष्टपरिचयः स्थापितः।

मार्गदर्शित-धरोहरभ्रमणस्य समये ब्रिक्स-प्रतिनिधिभिः विभिन्नानां शैलाश्रयाणां भ्रमणं कृतम्। चित्राणां माध्यमेन प्रागैतिहासिकमानवस्य जीवनशैलीं, तस्य सामाजिक-क्रियाकलापान्, प्रकृत्या वन्यजीवैः सह तस्य सम्बन्धं च ज्ञातुम् अवसरः प्राप्तः। विशेषतः गजस्य, गौरस्य, मृगस्य, वानरस्य, वन्यशूकरस्य च चित्राणि प्राचीनमानवस्य जीवने तस्य कलात्मक-अभिव्यक्तौ च प्राकृतिकजगतः महत्त्वपूर्णं स्थानं प्रदर्शयन्ति।

भीमबेटका : शैलचित्रैः मानवस्य प्रकृत्या सह सम्बन्धस्य कथा कथ्यते

भीमबेटकस्य शैलाश्रयेषु विद्यमानानि शैलचित्राणि केवलं प्राचीनकलायाः उदाहरणानि न सन्ति, अपितु मानवस्य तस्य प्राकृतिकपरिवेशस्य च मध्ये सहस्रशः वर्षप्राचीनस्य सम्बन्धस्य झलकमपि प्रदर्शयन्ति। अत्र प्राप्तेषु चित्रेषु वन्यजीवाः, मानवाकृतयः, मृगयादृश्यानि, सामूहिक-क्रियाकलापाः तथा प्रकृत्या सह मानवस्य सम्बन्धः अभिव्यक्तः अस्ति।

भीमबेटकायां सप्तशताधिकाः शैलाश्रयाः सन्ति, येषु शताधिकेषु शैलाश्रयेषु चित्राणि प्राप्तानि सन्ति। एतेषु चित्रेषु विभिन्न-कालखण्डानां कलात्मक-परम्पराणां निरन्तरता दृश्यते। केषुचित् चित्रेषु मृगयायाः सामुदायिक-क्रिया-कलापानां च दृश्यानि सन्ति, तदनन्तरकालीनचित्रेषु शोभायात्राः, योद्धारः, सामूहिकानुष्ठानानि च दृश्यन्ते। प्रतिनिधीनां कृते अयं अनुभवः केवलं पुरातात्त्विकस्थलस्य भ्रमणं न अभवत्, अपितु कलायाः माध्यमेन मानव-सभ्यतायाः विकासयात्रां ज्ञातुं महत्त्वपूर्णः अवसरः अभवत्। सहस्रशः वर्षपूर्वं शिलासु उत्कीर्णाः एताः आकृतयः अद्यापि तस्मिन् काले मानवस्य कल्पनाशक्तिं, सृजन-शीलतां, स्वपरिवेशं प्रति तस्य संवेदनशीलतां च परिचाययन्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan