हरिद्वारम्, ०९ अगस्तमासः (हि.स.)। कांवडयात्रायाः अन्तिमचरणे धर्मनगरे हरिद्वारे श्रद्धालूनां महाप्रवाहः समागतः। रविवासरे हरकी-पौडी इत्याख्ये तीर्थस्थले तदन्येषु च समीपस्थेषु प्रमुखेषु गङ्गाघट्टेषु डाक-कांवडियानां शिवभक्तानां च महती जनसम्पत् दृश्यते स्म। देशस्य विभिन्नेभ्यः भागेभ्यः हरिद्वारं प्राप्ताः कांवडियाः हरकी-पौडी इत्यत्र गङ्गास्नानं कृत्वा पवित्रं गङ्गाजलं स्वकीयेषु कांवडेषु पूरयित्वा स्वगन्तव्यस्थानं प्रति प्रस्थिताः। “हर-हर महादेव”, “बम-बम भोले” इति जयघोषैः सम्पूर्णं धर्मनगरं शिवमयं दृश्यते।

कांवडयात्रायाः अन्तिमचरणे धर्मनगरे हरिद्वारे सुरक्षाव्यवस्थां व्यवस्थापनं च दृष्ट्वा प्रशासनं पूर्णतया सज्जमस्ति। डाक-कांवडियानां तीव्रगतिमतीं गमनागमनं वर्धमानं जनसमूहं च दृष्ट्वा सम्पूर्णे नगरे ड्रोनयन्त्रैः सीसीटीवी-कैमरा-माध्यमेन च निरीक्षणं क्रियते। आकाशमार्गेण निरन्तरं जनसमूहस्य गतिविधीनां निरीक्षणं क्रियते, येन प्रशासनाय जनसमूहस्य स्थितेः तत्कालं मूल्याङ्कनं कर्तुं साहाय्यं भवति।

अपि च प्रमुखेषु घट्टेषु, मार्गेषु, चतुष्पथेषु संवेदनशीलस्थलेषु च स्थापितैः सीसीटीवी-कैमरा-माध्यमेन निरन्तरं निगराणी क्रियते। नियन्त्रणकक्षात् कैमरा-माध्यमेन विभिन्नक्षेत्राणां स्थितेः निरीक्षणं क्रियते। यत्र जनसमूहस्य अत्यधिकवृद्धिः भवति, तादृशानां स्थानानां परिचयं कृत्वा तत्र आवश्यकतानुसारं आरक्षकबलं व्यवस्थाश्च वर्ध्यन्ते।

संवेदनशीलक्षेत्रेषु अतिरिक्तसतर्कता

कांवडमेलायाः अन्तिमचरणे डाक-कांवडियानां तीव्रगतिमतीं गमनागमनं वर्धमानं जनसमूहं च दृष्ट्वा संवेदन-शीलक्षेत्रेषु विशेषसतर्कता पाल्यते। प्रमुखघट्टानां सह कांवडपट्टिमार्गेषु, प्रमुख-सम्पर्कमार्गेषु, चतुष्पथेषु च आरक्षकाणां नियुक्तिः कृता अस्ति। महिला-आरक्षकाः, पीएसी-दलस्य सदस्याः, गृहरक्षकबलस्य सैनिकाश्च अपि नियुक्ताः सन्ति।

आरक्षकबलं श्रद्धालूनां गमनागमनं नियन्त्रयितुं यातायातव्यवस्थां च सुचारुरूपेण स्थापयितुं प्रयतते। एकदिशीयमार्गाः मार्गपरिवर्तनव्यवस्थाश्च प्रवर्तिताः सन्ति। जनसमूहमध्ये कस्यापि आपत्कालीनस्थितेः उत्पन्ने सति तत्कालं कार्यवाहीं कर्तुं सुरक्षातन्त्रं सहायता-तन्त्रं च सक्रियं स्थापितम् अस्ति। चिकित्सा-दलानि, रुग्णवाहिकाः, गोताखोराश्च प्रमुखघट्टेषु नियुक्ताः सन्ति।

गङ्गाघट्टेषु निरन्तरं वर्धमान: जनसम्मर्द:

कांवडयात्रायाः अन्तिमचरणे गङ्गाजलस्य संग्रहणार्थं हरिद्वारं प्राप्यमाणानां शिवभक्तानां संख्या निरन्तरं वर्धते। हरकी-पौड्याः अतिरिक्तं अन्येषु प्रमुखेषु गङ्गाघट्टेष्वपि श्रद्धालूनां महान् जनसम्मर्द: दृश्यते। प्रातःकालात् सायंकालस्य विलम्बपर्यन्तं घट्टेषु श्रद्धायाः क्रमः निरन्तरं प्रवर्तते।

शिवभक्ताः गङ्गास्नानं कृत्वा भगवान् शिवं स्मरन्तः गङ्गाजलं संगृह्णन्ति। घाटेषु “हर-हर गङ्गे”, “हर-हर महादेव” इति जयघोषाः वातावरणे प्रतिध्वनन्ति। भगवद्भक्तैः भगवद्वर्णैः परिधानैः सुसज्जिताः कांवडियानां समूहाः सम्पूर्णे नगरे दृश्यन्ते। स्थलेषु स्थलेषु कांवडियानां सेवायै अन्नक्षेत्राणि, पेयजलव्यवस्था, शौचालयानि, विश्रामस्थलानि च व्यवस्थापितानि सन्ति। स्वयंसेवी-संघटनानि प्रशासनं च सम्मिल्य सेवाकार्यं कुर्वन्ति।

प्रशासनस्य आह्वानम्—सावधानतया गङ्गास्नानं कुर्वन्तु

महतीं जनसम्पदं दृष्ट्वा प्रशासनस्य आरक्षकविभागस्य च पक्षतः श्रद्धालुभ्यः सतर्कतां पालनीयाम् इति आह्वानं क्रियते। श्रद्धालुभ्यः निर्धारितेषु घाटेष्वेव स्नानं कर्तुं, गभीरजले न प्रवेष्टुं, सुरक्षा-कर्मचारिणां निर्देशानां पालनं कर्तुं च कथ्यते। ध्वनिवर्धकयन्त्रैः माइक-माध्यमेन च निरन्तरं घोषणाः अपि क्रियन्ते।

कांवडियेभ्यः जनसमूहे संयमं धारयितुं, अफवाहासु ध्यानं न दातुं, परस्परं साहाय्यं कर्तुं च आह्वानं कृतम् अस्ति। प्रशासनस्य मुख्यः प्रयत्नः अस्ति यत् कांवडयात्रायाः अन्तिमचरणमपि शान्तिपूर्णतया, सुरक्षितरूपेण, सुव्यवस्थितरीत्या च सम्पन्नं भवेत्। अस्य कृते आरक्षकविभागः, प्रशासनम्, यातायातविभागः, सुरक्षा-दलानि, अन्ये सम्बन्धितविभागाश्च निरन्तरं समन्वयेन कार्यं कुर्वन्ति। नियन्त्रणकक्षः चतुर्विंशतिः होराः सक्रियः अस्ति।

शिवमयं जातं धर्मनगरम्

हरिद्वारे सम्प्रति सर्वत्र भगवद्वर्णस्य शिवभक्तेः च वातावरणं दृश्यते। कांवडयात्रायाः अन्तिमचरणे समागच्छन्ती एषा महती जनसम्पत् धर्मनगरस्य धार्मिकश्रद्धायाः शिवभक्तेः च भव्यं स्वरूपं प्रदर्शयति। शासनस्य उत्तमव्यवस्थानां कारणेन एषा यात्रा कस्यापि बाधां विना सम्पन्ना भविष्यतीति अधिकारिणः आशां कुर्वन्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan