हरिद्वारम्, 09 अगस्तमासः (हि.स.)।धर्मनगरी हरिद्वारे कांवडमेलस्य अन्तिमचरणः चरमसीमां प्राप्तवान् अस्ति। हरकीपैडी इत्यादिषु गङ्गाघट्टेषु डाककांवडधारिणां जनसमूहः समुपवर्तते। सामान्यकांवडयात्रायाः सर्वथा भिन्ना डाककांवडयात्रा श्रद्धया सह वेगस्य समयस्य च आव्हानम् अपि धारयति। गङ्गाजलं गृहीत्वा कांवडधारिणः अविरतं स्वनिर्धारितं गन्तव्यस्थानं प्रति गच्छन्ति तथा च समये भगवान् शिवस्य जलाभिषेकस्य संकल्पं पूर्णं कुर्वन्ति।

का भवति डाककांवड?

डाककांवडयात्रायां कांवडधारिणः प्रथमं वाहनैः हरिद्वारं प्राप्नुवन्ति। हरकीपैडीस्थले गङ्गास्नानं पूजाअर्चनं च कृत्वा पवित्रं गङ्गाजलं गृहीत्वा स्वग्रामं, नगरं वा निर्धारितं शिवालयं प्रति प्रस्थानं कुर्वन्ति। अस्याः यात्रायाः सर्वाधिकं वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् गङ्गाजलं भूमौ न स्थाप्यते। कांवडधारिणः निरन्तरम् अग्रे गच्छन्ति। एकः कांवडधारी धावन् अग्रे गच्छति तथा किञ्चित् दूरं गत्वा गङ्गाजलं द्वितीयाय कांवडधारिणे समर्पयति। एवं सम्पूर्णः समूहः क्रमशः धावन् यात्रां निरन्तरं करोति। बहुषु समूहेषु द्विचक्रिकायानानि अपि सह गच्छन्ति, येन कांवडधारिणः शीघ्रतया दूरं गन्तुं शक्नुवन्ति।

धावन्ती कांवड, धावन्तः कांवडधारिणः निर्धारितसमयस्य च लक्ष्यं

धावन्तीं कांवडं, धावन्तांश्च कांवडधारिणः भगवान् शिवं प्रति कठिनतपस्यायाः, अनुशासनस्य, श्रद्धायाश्च प्रतीकरूपेण मन्यन्ते। मान्यता अस्ति यत् श्रावणमासे पवित्रेण गङ्गाजलेन भगवान् शिवस्य जलाभिषेके कृते भक्तानां मनोकामनाः पूर्णाः भवन्ति। एतस्याः श्रद्धायाः कारणेन डाककांवडधारिणां कृते समयः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः भवति। निर्धारितसमये गङ्गाजलं गन्तव्यस्थानं प्रति प्रापयितुं सम्पूर्णः समूहः निरन्तरम् अग्रे गच्छति। अन्तिमेषु दिनेषु हरिद्वारतः निर्गच्छत्सु कांवडमार्गेषु राजमार्गेषु च एतादृशं दृश्यं सर्वाधिकं दृश्यते। कुत्रचित् कांवडधारी धावन् दृश्यते, तस्य पृष्ठतः कुत्रचित् मोटरसाइकिल् इत्यपि धावन्ती दृश्यते।

शास्त्रेषु डाककांवडस्य उल्लेखः नास्ति!

डाककांवडसम्बन्धे एकं महत्त्वपूर्णं तथ्यम् अपि अस्ति यत् शास्त्रेषु डाककांवडस्य स्पष्टः उल्लेखः न प्राप्यते। तथापि भगवान् परशुरामस्य श्रवणकुमारस्य च सम्बन्धिताः कांवडपरम्परायाः कथाः अवश्यं प्रचलिताः सन्ति। गङ्गाजलं भूमौ न स्थापनीयम् तथा भगवान् शिवस्य जलाभिषेकाय तस्य पवित्रता संरक्षितव्या इति भावनया कांवडधारिणः अविरतं अग्रे गच्छन्ति।

द्विदशकेषु द्रुतगत्या वर्धितः डाककांवडस्य प्रचलनः

कथ्यते यत् गतद्विदशकेषु डाककांवडस्य प्रचलनं द्रुतगत्या वर्धितम् अस्ति। अधुना बहुसंख्यकाः कांवडधारिणः वाहनैः हरिद्वारं प्राप्य समूहं निर्माय प्रत्यागच्छन्ति। एकः कांवडधारी पद्भ्यां धावति, अन्ये सहयात्रिणः मोटरसाइकिल् इत्यादिभिः वाहनैः तस्य सह गच्छन्ति। किञ्चित् दूरं गत्वा गङ्गाजलं अन्यस्मै कांवडधारिणे समर्प्यते। एवं कांवडं भूमौ अनवस्थाप्य निरन्तरं धावन्तः यात्रा पूर्णा क्रियते।

श्रद्धा अपि, वेगः अपि, संकल्पः अपि

हरिद्वारे कांवडमेलस्य अन्तिमेषु दिनेषु डाककांवडस्य एतद्रूपं श्रद्धायाः रोमाञ्चस्य च अद्भुतं दृश्यं प्रस्तुतं करोति। सहस्रशः कांवडधारिणः गङ्गाजलं गृहीत्वा द्रुतगत्या स्वगन्तव्यस्थानं प्रति अग्रे गच्छन्ति। तेषां कृते एषा केवलं यात्रा नास्ति, अपि तु भोलेनाथं प्रति श्रद्धायाः, संकल्पस्य, समर्पणस्य च धावनम् अस्ति।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani