-संरक्षकः कृषकः बंसी लाल सोढ़ी सम्मानितः

धमतरी, 01 सितंबरमासः (हि.स.)।

छत्तीसगढस्य धमतरीजनपदस्य नगरीविकासखण्डस्य गुहनानालाग्रामस्य कृषकस्य बंसीलालसोढी इत्यस्य परिवारेण पीढीभ्यः संरक्षिता स्थानीयपारम्परिकश्च चिरपोटीटमाटर इति प्रजातिः अधुना वैधानिकीं मान्यतां प्राप्तवती अस्ति। पादपप्रजातीनां कृषकाधिकाराणां च संरक्षणप्राधिकरणस्य अन्तर्गतं कृषकप्रजातिरूपेण अस्याः पञ्जीकरणं कृतम् अस्ति।

अस्याः महत्त्वपूर्णायाः उपलब्धेः अवसरे जिलाधिकारी अबिनाशमिश्रेण अद्य कृषकः बंसीलालसोढी शालवस्त्रेण पुष्पगुच्छेन च सम्मानितः। तेन उक्तं यत् एषा उपलब्धिः केवलं विशिष्टायाः स्थानीयफसलप्रजात्याः संरक्षणस्य मान्यता नास्ति, अपितु कृषकाणां पारम्परिककृषिज्ञानस्य, बीजरक्षणपरम्परायाः तथा स्थानीयकृषिजैवविविधतायाः संरक्षणस्य दिशि अपि महत्त्वपूर्णं पदम् अस्ति।

बंसीलालसोढेः परिवारे चिरपोटीटमाटरस्य संरक्षणं उत्पादनं च तस्य स्वर्गीयस्य पितुः मंगलूरामसोढेः समयात् क्रियमाणम् अस्ति। मंगलूरामसोढी वर्षाणि यावत् अस्य स्थानीयप्रजात्याः बीजानि सुरक्षितानि स्थापयित्वा तस्याः उत्पादनं कुर्वन् आसीत्। तस्य निधनानन्तरं बंसीलालसोढी पितुः अस्याः पारम्परिककृषिविरासतं अग्रे प्रवर्धितवान्।

संततिभ्यः संरक्षिता एषा स्थानीयप्रजातिः अस्य तथ्यस्य उदाहरणम् अस्ति यत् ग्रामीणक्षेत्रेषु कृषकाः स्वकीयानुभवेन पारम्परिकज्ञानेन च स्थानीयपरिस्थितीनाम् अनुकूलाः फसलप्रजातयः संरक्षितवन्तः। एतादृशानि पारम्परिकबीजानि स्थानीयकृषिव्यवस्थायाः कृषिजैवविविधतायाः च महत्त्वपूर्णाः धरोहराः सन्ति।

चिरपोटीटमाटरस्य दस्तावेजीकरणस्य पञ्जीकरणस्य च प्रक्रियायां कृषिविज्ञानकेन्द्रं धमतरी इत्यनेन तकनीकीसहयोगः प्रदत्तः। केन्द्रस्य माध्यमेन प्रजातिसम्बद्धसूचनानां सङ्ग्रहणे, दस्तावेजीकरणे तथा आवश्यकायां तकनीकीप्रक्रियायां सहयोगः प्रदत्तः। पादपप्रजातीनां कृषकाधिकाराणां च संरक्षणप्राधिकरणस्य प्रभारी प्रेमलालसाहू इत्यस्य माध्यमेन कृषकप्रजात्याः पञ्जीकरणप्रक्रिया अग्रे वर्धिता। प्राप्तपञ्जीकरणप्रमाणपत्रानुसारं चिरपोटीटमाटरस्य पञ्जीकृतसङ्ख्या अस्ति। अस्य आवेदनं ०७ सितम्बर् २०१६ दिनाङ्के प्रस्तुतम् आसीत्, यदा तु प्रजात्याः पञ्जीकरणं ०८ जनवरी २०२४ दिनाङ्के प्रदत्तम्।

पञ्जीकरणस्य माध्यमेन वर्षेभ्यः कृषकपरिवारेण संरक्षितायाः अस्याः स्थानीयप्रजात्याः औपचारिकमान्यतया सह कृषकाधिकारसंरक्षणस्य आधारोऽपि प्राप्तः अस्ति। पादपप्रजातीनां कृषकाधिकाराणां च संरक्षणप्राधिकरणस्य अन्तर्गतं कृषकप्रजात्याः पञ्जीकरणेन कृषकैः संरक्षितानां स्थानीयानां पारम्परिकानां च फसलप्रजातीनाम् आधिकारिकमान्यता प्राप्यते। एतादृशेन पञ्जीकरणेन कृषकाणां पारम्परिककृषिज्ञानस्य अनुभवस्य च मान्यता अपि प्राप्यते तथा पञ्जीकृतप्रजातीनां संरक्षणस्य प्रचारप्रसारस्य अग्रिमोपयोगस्य च अवसराः उपलब्धाः भवन्ति।

तथैव अन्ये कृषकाः अपि स्वक्षेत्रेषु दीर्घकालतः संरक्षितानां विशिष्टानां स्थानीयानां पारम्परिकानां च फसलप्रजातीनां दस्तावेजीकरणाय पञ्जीकरणाय च प्रोत्साहिताः भवन्ति। चिरपोटीटमाटरस्य पञ्जीकरणं धमतरीजनपदस्य कृषिविविधतायाः पारम्परिकबीजरक्षणस्य समृद्धपरम्परायाः च मान्यतां प्रदात्री उपलब्धिः अस्ति।

स्थानीयपरिस्थितिषु कृषकैः दीर्घकालतः संरक्षिताः एतादृश्यः फसलप्रजातयः क्षेत्रस्य कृषिसंस्कृतेः पारम्परिकज्ञानस्य जैवविविधतायाः च महत्त्वपूर्णः भागः सन्ति। अस्याः उपलब्धेः माध्यमेन जनपदस्य अन्ये कृषकाः अपि स्वकीयाः स्थानीयाः विशिष्टाः च फसलप्रजातयः संरक्षितुं तासां दस्तावेजीकरणस्य पञ्जीकरणस्य च दिशि अग्रे आगन्तुं प्रेरणां प्राप्स्यन्ति।

अस्मिन् अवसरे कृषिविज्ञानकेन्द्रस्य धमतरी इत्यस्य वरिष्ठवैज्ञानिकः प्रमुखश्च डॉ. ईश्वरसिंहः, सहायककृषिनिदेशकः मनोजसागरः, पादपप्रजातीनां कृषकाधिकाराणां च संरक्षणप्राधिकरणस्य प्रभारी प्रेमलालसाहू तथा डॉ. दीपिकाचन्द्रवंशी उपस्थिताः आसन्। अधिकारिभिः कृषिविशेषज्ञैश्च बंसीलालसोढी इत्यस्मै चिरपोटीटमाटरस्य संरक्षणस्य पञ्जीकरणस्य च कृते शुभकामनाः प्रदत्ताः।

कृषिविज्ञानकेन्द्रेण धमतरीजनपदस्य कृषकेभ्यः आह्वानं कृतं यत् यदि तेषां समीपे दीर्घकालतः संरक्षिता काचित् विशिष्टा स्थानीय अथवा पारम्परिकफसलप्रजातिः, बीजं वा कृषिसंसाधनं उपलब्धम् अस्ति, तर्हि तस्याः तस्य वा सूचना कृषिविज्ञानकेन्द्रं प्रति प्रेषयन्तु।

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani